περιβάλλον και πολιτική

Posts Tagged ‘χριστούγεννα

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ (χρονογράφημα του Πετισούνα από το 1956)

leave a comment »

Δημοσιεύθηκε στα «ΚΥΜΑΪΚΑ ΝΕΑ» το 1956. Το βρήκαμε στο συμπαθέστατο περιοδικό «Ευβοϊκό χωριό», τ. 20, σελ. 29, Νοέμ. -Δεκ. 2001. Το «Ευβοϊκό χωριό», με εκδότη τον Νίκο Ταμβάκο, που δυστυχώς έφυγε αρκετά νωρίς, ήταν μια συμπαθητική και αρκετά αξιόλογη προσπάθεια για την Εύβοια, που στόχο της είχε την προαγωγή του τοπικού πολιτισμού, με άρθρα για την ιστορία, την παράδοση, την λαογραφία, το περιβάλλον κλπ.

Το χρονογράφημα του Πετισούνα, που μας έρχεται από το 1956, έχει ενδιαφέρον και μας δείχνει πόσο και τότε, πάνω από 60 χρόνια πριν ήδη χανόμασταν (εμείς οι σύγχρονοι άνθρωποι) και χάναμε και το μήνυμα ή μάλλον πιο πολύ το νόημα άρα και την ουσία των Χριστουγέννων. Ιδίως το τελευταίο, το τέταρτο μέρος του χρονογραφήματος αξίζει να διαβαστεί. Ούτως ή άλλως και όλο το χρονογράφημα δεν είναι και ιδιαίτερα μεγάλο.

φωτογραφία του χρονογραφήματος και αμέσως από κάτω το τελευταίο μέρος του

     ‘Όμως σήμερα, στο βαθύ μυστήριο της Γέννησης από μια άσπορη σύλληψη ας κύψωμε πάλι το κεφάλι. Στο βαθύ, το πελώριο, νόημά της που συμβολίζει ανάμεσα στα άλλα και την αγάπη -για ένα παιδάκι που είναι αδύναμο στην κούνια του- την αγάπη την μόνη αληθινή ανθρώπινη αρετή που δίνει νόημα στη ζωή και κουράγιο να τη ζήσεις, ας βυθιστούμε ολόσωμοι για να νιώσουμε λίγη γαλήνη, λίγη χαρά.

Λυώμα μας έχει κάμει η ζωή. Ο καθένας πληρώνει το φόρο του στις λύπες και τις δυστυχίες, ο καθένας σέρνει το σταυρό του μαρτυρίου του και ο καθένας είναι ένας Ιώβ γεμάτος από έλκη ψυχικά και σωματικά.

Τι κι αν παράσημα βροντάνε στα στήθη των ανθρώπων, τι κι αν λοφία ανεμίζουνε στα κεφάλια τους, τι κι αν ερμίνες σκεπάζουνε τις πλάτες όμορφων γυναικών; Η αδυναμία είναι έκδηλη και η καταστροφή αναπότρεπτη και μοιραία.

Μια μόνο χαρά υπάρχει. Η γαλήνη της ψυχής. Η γαλήνη που φέρνει η αγάπη. Η γαλήνη που σου δίνει ένα παιδάκι στην κούνια του.

Κι από μια τέτοια γαλήνη θα ξεπεταχτεί ασφαλώς κάποια μακρυνή ημέρα η αληθινή αρμονία του κόσμου τούτου και ασφαλώς κάποια μέρα Θα ηχήση αληθινός ο αίνος των ανθρώπων:

«Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη εν ανθρώποις ευδοκία».

[Για όσους ενδιαφέρονται και από πλευράς περισσότερο «κουμιώτικης» για το θέμα, θυμίζω ότι έχει εκδοθεί και ένα μικρό βιβλίο με χριστουγεννιάτικα διηγήματα κλπ από την Κύμη, με επιμελητή τον Μιχ. Ποντίκη. Περισσότερα για αυτό στο Διηγήματα και διηγήσεις για τα Χριστούγεννα και το Δωδεκήμερο από την Κύμη. Το χρονογράφημα όμως που παρουσιάζεται εδώ δεν περιλαμβάνεται σε εκείνη την συλλογή].

Advertisements

Written by dds2

Ιανουαρίου 2, 2018 at 11:19 μμ

Χριστούγεννα και χριστουγεννιάτικο δέντρο

leave a comment »

(ΔΔΣ: προδημοσίευση από ένα βιβλίο που γράφω για «το Έλατο στις γιορτές του Δωδεκαημέρου και στα βουνά μας». Είναι μέρος  από τα κεφάλαια «Μια εισαγωγή για τα Χριστούγεννα» και «Ιστορική προσέγγιση για το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Ελλάδα»):

Μια εισαγωγή για τα Χριστούγεννα

Χριστούγεννα στην αρχαία εκκλησία δεν υπήρχαν. Μέχρι και τα μέσα του 4ου μΧ αι. η γιορτή ήταν συνενωμένη με τα Θεοφάνια, τα Φώτα. Μετά και ξεκινώντας από τον δυτικό χριστιανισμό (το δυτικό εδώ γεωγραφικά κυρίως και σε πρώτο επίπεδο) άρχισε να διαχωρίζεται ο εορτασμός των Χριστουγέννων από των Θεοφανίων. Δηλαδή το γεγονός της Βαπτίσεως του Χριστού από το γεγονός της Γεννήσεώς του. Τα Φώτα ήταν και εν μέρει σε μέρη του χριστιανικού κόσμου παραμένουν, αυτό που ο Παπαδιαμάντης λέει σε διήγημά του «Φώτα ολόφωτα», η μεγάλη, η κορυφαία εορτή.

Ο εορτασμός των Χριστουγέννων την 25η Δεκεμβρίου συνδέεται με τις προγενέστερες εορτές λαών ειδωλολατρικών (ή θεωρούμενων ως τέτοιων[1]). Με τα Σατουρνάλια, τα Βότα, οι Καλένδες[2] και όλα αυτά με της σειρά τους συνδέονται με τις χειμερινές τροπές του ηλίου. Ο ήλιος που μοιάζει να στέκεται στον χαμηλό χειμωνιάτικο ορίζοντα, αναποφάσιστος (;) και απ΄ την άλλη ο άνθρωπος που αγωνιώντας παρακολουθεί αυτή την αβέβαιη πορεία του (3 μήνες έχει ζήσει την μείωση της μέρας, του φωτός και συνακόλουθα της ζωοποιού δυνάμεως του πλανήτη). Και ξαφνικά γίνεται το θαύμα: ο Ήλιος παίρνει τον δρόμο προς τα πάνω, κινείται, αρχίζει η μέρα να μεγαλώνει, η βεβαιότητα της ζωής εδραιώνεται μέσα στα φυλλοκάρδια του φοβικού δίποδου που όμως «άνω θρώσκει». Αυτός και αν είναι λόγος για χαρές και πανηγύρια, για τραγούδια, φαγοπότια και αισιόδοξους συμβολισμούς.

Πάντως και στα Θεοφάνια υπήρχε προγενέστερη αρχαιοελληνική εορτή, σχετική με τον Δελφικό Απόλλωνα[3]

Και πολλές φορές κοντά στα Χριστούγεννα εορτάζεται καη η Ιουδαϊκή εορτή Hanukkah [4].


σημειώσεις:

[1] Νομίζω ότι είναι λάθος να θεωρούνται οι αρχαίοι Έλληνες, αλλά και οι Ρωμαίοι ειδωλολάτρες. Ήταν πολυθεϊστές, αλλά σε καμία περίπτωση δεν λάτρευαν τα είδωλα (ποια είδωλα αλήθεια) περισσότερο από ότι εν συγχύσει λατρεύει ένας σύγχρονος χριστιανός μια εικόνα, τα λείψανα αγίων κλπ.

[2] Τα έθιμα του χριστιανικού Δωδεκαημέρου κατάγονται κυρίως από τις ρωμαϊκές εορτές της ιδίας περιόδου, ήτοι των Σατουρναλίων (17-23 Δεκεμβρίου), το γενέθλιο του Ήλιου (25 Δεκεμβρίου), την 1η των Καλενδών του Ιανουαρίου και τα Βότα (3 Ιανουαρίου). Τα ρωμαϊκά έθιμα με την σειρά τους είχαν καταγωγική σχέση με αυτά του αρχαίου ελληνικού κόσμου και της Ανατολής (πχ Μεσοποταμίας).

[3] γενικά για το θέμα των Θεοφανίων βλ. «Τα Θεοφάνια» άρθρο του Βιτάλη Ζαϊκόφσκι, σε 7 Ημέρες Καθημερινής, 31/12/2000, με αφιέρωμα στον Ιανουάριο.

[4]  Η εορτή Hanukkah πραγματοποιείται στις 25 του εβραϊκού μήνα Kislev. Η σύμπτωση της με τα Χριστούγεννα είναι περίπου τυχαία. Και οι δύο αυτές εορτές εισήχθησαν με διαφορά περίπου 200 ετών μεταξύ τους στα χρόνια της ρωμαϊκής κυριαρχίας.

Για τα ζητήματα αυτής της χρονικής ταύτισης μία εξήγηση είναι ότι: “Hanukkah overlaps with Christmas only some of the time has to do with the difference between the Jewish calendar, which is lunar, and the Gregorian calendar used by most people in the West. Neither calendar matches up exactly with the amount of time it takes the Earth to move around the Sun, but the Gregorian calendar is close enough that the difference can be fixed with an occasional leap day. The 12-month lunar calendar, on the other hand, is about 11 days shorter, so a day is not enough to prevent the calendar from becoming unmoored from the seasons. Instead, the lunar year requires a leap month. Calendar buffs may call this process “intercalation” and the extra 13th month an “intercalary” month.

There’s even a rabbinic tale that can be used to explain why festivals like Hanukkah and Christmas occur at this time of year. In it, Adam notices the days becoming shorter and shorter and gets worried that light will disappear all together. “But then, on the 25th of the Hebrew month that Hanukkah comes out of, he realizes it’s just because of the winter solstice,” says Elisheva Carlebach, a professor of History at Columbia University. “He was so grateful when he saw that the days would grow longer again that, on that turning point, he celebrated. I think [the story] is a way of explaining why both Jews and Christians have a festival of lights in the darkest season. It’s a kind of oblique acknowledgement that there is some common impulse for people to face with darkness with light.”

(πηγή: http://time.com/4602459/winter-solstice-2016-date-christmas-hanukkah/)



Ιστορική προσέγγιση για το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Ελλάδα

Είναι το χριστουγεννιάτικο δέντρο ελληνικό έθιμο[1]; Η γενική και κρατούσα άποψη είναι πως όχι. Ήρθε στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα με τους Βαυαρούς, την εποχή του Όθωνα[2]. Μήπως όμως στην πραγματικότητα οι Βαυαροί έφεραν από τη βορινή τους πατρίδα ένα έθιμο, που στην πραγματικότητα ήταν καθαρά βυζαντινό[3];

εικ…. Το Ναύπλιο σε υδατογραφία του πρώτου μισού του 19ου αιώνα, τότε περίπου που πρωτοστολίσθηκε χριστουγεννιάτικο δέντρο σε αυτό[4].

Φαίνεται ότι επί Όθωνα και Βαυαροκρατίας αρχικά πρωτοστήθηκε χριστουγεννιάτικο έλατο στο Ναύπλιο, το 1833 και μετά την μεταφορά της πρωτεύουσας στην Αθήνα μαζί ήρθε στην νέα πρωτεύουσα και το έθιμο αυτό.

Το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο που στήθηκε επί Όθωνα στην Αθήνα, «ένα τεράστιο έλατο, είχε τοποθετηθεί κοντά στο σημερινό Πεδίο του Άρεως. Ήταν φορτωμένο με όμορφα και πολύχρωμα παιχνίδια και λαμποκοπούσε ολόκληρο. Το δέντρο είχε για φύλακες δύο Βαυαρούς φρουρούς για να μην κλέψει κανείς κάποιο από τα ωραία στολίδια του. Έμεινε δε σε εκείνη τη θέση όλο το Δωδεκαήμερο. Την ημέρα που έπρεπε να το πάρουν από τη θέση του οι Αθηναίοι αντέδρασαν. Ήθελαν να το κρατήσουν λίγο ακόμη. Ο δήμος τους έκανε το χατίρι. Συνεννοήθηκε με τους Βαυαρούς και αυτοί το άφησαν στην ίδια θέση ως το τέλος Ιανουαρίου»[5].

Το καφενείο της «Ωραίας Ελλάδος», στην Αγία Ειρήνη (κοντά στη διασταύρωση των οδών Αιόλου και Ερμού, όπου πλέον είχε διαμορφωθεί το εμπορικό κέντρο της πόλης) ήταν το πρώτο κατάστημα που στόλισε χριστουγεννιάτικο δέντρο. Αυτό «ήταν το πρώτο δημόσιο κέντρο που στόλισε για πρώτη φορά το 1848 χριστουγεννιάτικο έλατο με πολύχρωμα κεράκια, επιχρυσωμένους καρπούς, παιχνίδια από αληθινή πορσελάνη και ένα σωρό άλλα μπιχλιμπίδια. Για την εποχή στοίχιζαν πανάκριβα, επειδή τα έφερναν όλα από το εξωτερικό. Αυτή η χριστουγεννιάτικη ‘ατραξιόν’, που κατέπληξε και συνάρπασε κυριολεκτικά τους Αθηναίους, μικρούς και μεγάλους, ήταν έμπνευση ενός Βαυαρού αξιωματικού, του Ρούντολφ Έρχαρτ[6], που ήταν πραγματικά φιλέλληνας».

Τα επόμενα Χριστούγεννα, του 1849, έκαναν την εμφάνισή τους και άλλα στολισμένα έλατα, σε διάφορα αρχοντικά της Αθήνας[7].

Στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αι. το χριστουγεννιάτικο έλατο/δέντρο ήταν γνωστό στην αστική τάξη της χώρας μας. Έτσι μπορούμε να το δούμε σε πίνακες ζωγραφικής. Δεν είναι συχνή η εικονογραφία του και αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ναι μεν διαδιδόταν ήταν όμως κάτι που αφορούσε τις ευπορότερες τάξεις και πιθανά περισσότερο καλλιεργημένες αλλά και εξευρωπαϊσμένες. Στους δύο εικονιζόμενους πίνακες (εικ … και εικ. …) φαίνεται το περιβάλλον όπου έχουν στηθεί τα χριστουγεννιάτικα έλατα και το προηγούμενο συμπέρασμα επιβεβαιώνεται άμεσα και εύκολα.

Αλλά και το πρώτο ψεύτικο «δέντρο» κρατάει και τούτο από παλιά. Τα Χριστούγεννα του 1905, από την παραμονή άρχισε να χιονίζει. Η Αθήνα έγινε κατάλευκη. Όλο το απόγευμα, ωστόσο, μερικοί εργάτες κάτι μαστόρευαν στην Πλατεία του Συντάγματος. Οι διαβάτες δεν έδιναν σημασία. Αλλά η πλατεία φώτισε με μιας. Τι είχε συμβεί; Ένα τεράστιο ψεύτικο έλατο που μας το έστειλαν από τη Γερμανία είχε στηθεί στο κέντρο της. Πολύχρωμα λαμπιόνια και φαναράκια ήταν αναμμένα σε κάθε του κλαδί μαζί με διάφορα παιχνίδια. Το τι έγινε τότε δεν περιγράφεται. Όλη η Αθήνα και ο Πειραιάς συγκεντρώθηκαν στο Σύνταγμα για να χαρούν το πανέμορφο εκείνο χριστουγεννιάτικο δέντρο, που ο κόσμος πίστευε πως ήταν αληθινό[8].


σημειώσεις:

[1] βλ. Τρία κείμενα-συζητήσεις για το χριστουγεννιάτικο δέντρο στο Δημ. Σ. Λουκάτος, Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών.

[2] Το πρώτο έλατο το στόλισαν οι Βαυαροί στα ανάκτορα του Όθωνα, στο Ναύπλιο, το 1833, βλ. άρθρο “Δεν είναι απαραίτητο το έλατο για χριστουγεννιάτικο δέντρο” αρχικά δημοσιευμένο στο περιοδικό Ταχυδρόμος, αρ. 141, 21-12-1956. Περιλαμβάνεται στο Δημ. Σ. Λουκάτος, Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών.

[3] http://www.orp.gr/?p=270

[4] πηγή φωτογραφίας: ΑΡΓΟΛΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, www.argolikivivliothiki.gr

[5] Από τα Λαογραφικά του δημοσιογράφου Γιάννη Ιωαννίδη.

Επιμέλεια κειμένου, Φίλιππου Φίλιππα. Από το περιοδικό «ιστορία εικονογραφημένη», τεύχος 462, Δεκέμβριος 2006, Η/Υ επιμέλεια, Κωνσταντίνας Κυριακούλη, http://www.orp.gr/?p=270

[6] Ο Έρχαρτ, όπως γράφει στα απομνημονεύματά του, ήθελε να γενικεύσει αυτό έθιμο, πιστεύοντας πως ήταν προϊόν της πατρίδας του.

[7] οπ Λαογραφικά Γιάννη Ιωαννίδη

[8] οπ Λαογραφικά Γιάννη Ιωαννίδη

 

Written by dds2

Δεκέμβριος 30, 2017 at 10:42 μμ

η Ελάτη, το Χριστουγεννιάτικο δέντρο

leave a comment »

Η Ελάτη
Ήταν κάποτε μια πολλή όμορφη και ψηλή κοπέλα με αυτό το όνομα. Είχε δύο αδέρφια, τον Ώτο και τον Εφιάλτη. Αυτοί κάποτε τα έβαλαν με τους Θεούς. Αυτούς που είχαν τους θρόνους και την κατοικία τους στον Όλυμπο. Οι Θεοί αυτά δεν τα ανεχόντουσαν. Και τους τιμώρησαν με θάνατο. Η αδελφή τους, η Ελάτη, σαν τους είδε πεθαμένους θρήνησε και σπάραξε τόσο που Θεοί και άνθρωποι την λυπήθηκαν. Και οι Θεοί, ποιος ξέρει γιατί, την μεταμόρφωσαν λέει σε ψηλόκορμο και καμαρωτό δέντρο, αυτό που ξέρουμε με αυτό το όνομα {1}. Το στολίδι των βουνών μας και το στολίδι -στους σύγχρονους καιρούς- και της μεγάλης μας γιορτής, των Χριστουγέννων.
Χριστουγεννιάτικο δέντρο
Είναι το χριστουγεννιάτικο δέντρο ελληνικό έθιμο {2}; Η γενική και κρατούσα άποψη είναι πως όχι. Ήρθε στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα με τους Βαυαρούς, την εποχή του Όθωνα {3}. Την ίδια εποχή είχε πάει και στην Αγγλία, και καθιερώθηκε χάρις στον πρίγκιπα Αλβέρτο, σύζυγο της βασίλισσας Βικτωρίας. Και σιγά -σιγά έγινε το διεθνές έθιμο-συνήθεια των Χριστουγέννων που όλοι ξέρουμε και το συναντάει κανείς ακόμη και σε μη χριστιανικές χώρες, πχ στην Ιαπωνία.
Γενικά το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην καθιερωμένη πλέον του μορφή, προέρχεται από την δυτική Γερμανία , αρχικά από κάποιο μεσαιωνικό λαϊκό δράμα, όπου το έλατο διακοσμημένο με μήλα, ως δέντρο του Παραδείσου, συμβόλιζε τον κήπο της Εδέμ. Σιγά-σιγά διαδόθηκε στους λουθηρανούς Γερμανούς και μετά τον 19ο αι. σε ολόκληρη την Γερμανία.
Υπάρχει όμως και μία άποψη-θέση ότι το χριστουγεννιάτικο δέντρο, συνεπώς και το χριστουγεννιάτικο έλατο, είναι ελληνικό παλιό έθιμο {4}. Σύμφωνα με την εισαγωγή με τίτλο “ας μιλήσουμε για τα Χριστούγεννα” του βιβλίου του Χάρη Ανδρέου (Χάρη Ανδρέου, Χριστούγεννα {5}) το χριστουγεννιάτικο δέντρο προέρχεται από το Βυζάντιο, αφού οι βυζαντινοί έβαζαν μέσα στο σπίτι τους χριστουγεννιάτικο δέντρο, για την ακρίβεια δεντρολιβανιά και στην βάση του πολλές φορές έβαζαν και ομοίωμα φάτνης. Από εκεί προέρχεται και εξηγείται και η φράση των καλάντων “ψιλή μου δεντρολιβανιά”.
Δέντρο, κλαδιά, καρποί. Όλα έχουν να κάνουν με τα δώρα της μητέρας γης, την αναβλαστική δύναμη των φυτών, την επιθυμία της έλευσης της άνοιξης και της αναγέννησης της φύσης. Έτσι μέσα στην καρδιά του χειμώνα τα αειθαλή φυτά κερδίζουν τον άνθρωπο με την θαλερότητά τους, την ακμή τους, το ζωηρό πράσινο χρώμα τους.
Σε κάθε περίπτωση αυτό που ονομάζουμε χριστουγεννιάτικο δέντρο είναι ένα έθιμο καθολικό και ισχυροποιημένο κατά τον τελευταίο ενάμιση αιώνα και η προέλευση και αρχική σχέση του είχε να κάνει κύρια με την Πρωτοχρονιά και όχι τα Χριστούγεννα. Συνδέεται με την αναγεννητική και συμβολική αξία των φυτών, ιδίως των αειθαλών, όταν μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο η μέρα αρχίζει πάλι να μεγαλώνει, η άνοιξη υπενθυμίζει την ακόμη μακρινή μα σίγουρη έλευσή της και η αναγέννηση της φύσης είναι η σπουδαιότερη υπόσχεση και καρτερία για τον χοϊκό άνθρωπο. Πράγματα και αντιλήψεις εντελώς σημαντικές για παλιότερους πολιτισμούς, αγροτικούς, ποιμενικούς και γενικότερα λιγότερο αστικοποιημένους {6}.
Ενδεικτικά και σε σχέση με το Βυζάντιο και την πίστη των Βυζαντινών στην αναβλαστική δύναμη των αειθαλών φυτών υπάρχει κείμενο του 4ου αι. μΧ που αναφέρει ότι το πρωί της πρωτοχρονιάς διακοσμούσαν τις εισόδους των σπιτιών τους με κλαδιά δάφνης και στεφάνια {7}.
Επίσης της ίδιας συμβολικής αξίας, δηλαδή της ζωτικής αναζωογόνου δύναμης των φυτών είναι η χρήση της αγριοκρεμμύδας (ενός φυτού με βολβό και γνωστού με πολλά ονόματα {8} και ευρύτατα διαδεδομένου) που εκτός χώματος και συνήθως τυλιγμένου σε αλουμινόχαρτο το βρίσκουμε την Πρωτοχρονιά σε πολλά σπίτια, είτε με φροντίδα προσωπική μετά από μια βόλτα, είτε πλέον και πωλούμενου από υπαίθριους πωλητές.
Γενικά στην παραδοσιακή ελληνική κοινωνία και πριν την καθιέρωση του χριστουγεννιάτικου έλατου συνηθιζόταν η διακόσμηση των σπιτιών με μυρτιές, κλαδιά ελιάς και άλλες πρασινάδες. Σε πολλές περιπτώσεις τα πράσινα φυτά (κλαδιά, μικρά φυτά κλπ) για να επιτελέσουν την συμβολική τους λειτουργία είναι αναγκαίο να είναι αειθαλή, ή δασικά ή από άγρια βλάστηση, πχ ελιά, δάφνη, έλατο, πουρνάρι κλπ. Διακόσμηση με κλαδιά ελιάς (καμιά φορά βαμμένα με χρυσόχρωμα) μπορεί να βρει κανείς και σήμερα σε σπίτια. Επίσης συνηθισμένη εικόνα είναι οι μικροπωλητές που πωλούν κλαδιά από γκυ (ιξός, στην πραγματικότητα όμορφο μα παρασιτικό φυτό του έλατου ή της καστανιάς) ή κουμαριά, όπου στα τελευταία στερεώνουν πολλές φορές βαμμένα κόκκινα μήλα.
Σε πολλά έθιμα και συνήθειες του λαϊκού-παραδοσιακού ελληνικού πολιτισμού η αναζωογονητική δύναμη των φυτών συνδυαζόταν με ταυτόχρονα έθιμα και συνήθειες για το νερό, πχ φέρνουν το “αμίλητο” ή και “βουβό” νερό στο σπίτι μαζί με τα φυτά. Νερό και φυτά, νερό και δέντρα λοιπόν συνδυασμένα στα έθιμα της αρχής της χρονιάς αποτελούσαν κεντρικό πυρήνα του προβιομηχανικού και προνεωτερικού πολιτισμού. Με άλλα λόγια, ο πολιτισμός αυτός είχε την σοφία να διακρίνει τα σπουδαία του κόσμου, να αναγνωρίζει, εκτιμά και σέβεται τις πηγές της ζωής {9}.
Σε όλα τα προηγούμενα να προστεθεί ότι το δένδρο είναι ο πρώτος ναός που γνώρισε η ανθρωπότητα {10}. Σε αρχαίους αλλά και σημερινούς λαούς που ζουν πιο κοντά στη φύση, τα δέντρα πολλές φορές είναι ιερά, αφιερωμένα σε θεότητες ή κατοικίες υπερφυσικών πλασμάτων. Το δάσος είναι η πρώτη κατοικία και πηγή ζωής για τον άνθρωπο. Ο δεσμός λοιπόν ανάμεσα στο δέντρο και τον άνθρωπο, η σχέση ανάμεσα στο φυτικό και τον ανθρώπινο κόσμο πάει πίσω στο χρόνο, στις απαρχές της ζωής και του πολιτισμού. Η σχέση αυτή έχει περάσει σε όλες τις μορφές τέχνης και παράδοσης της ανθρωπότητας (για μας έτσι αντί πολλών να θυμίσουμε τους εκκλησιαστικούς ύμνους και τα κλέφτικα τραγούδια).
Συνεπώς, μετά από όλα αυτά μοιάζει να είναι όχι απλώς εύλογη αλλά ίσως ακόμη περισσότερο αναγκαία αυτή η καθιέρωση και εξάπλωση του χριστουγεννιάτικου δένδρου. Είναι μία σύνδεση με τις δικές μας τις ρίζες, ρίζες πολιτιστικές και ανθρώπινες. Είναι μία σύνδεση με τη γήινη και ζωοποιό δύναμη του δένδρου, είναι μία σύνδεση με το αρχαιοελληνικό και βυζαντινό παρελθόν μας. Είναι η συνέχεια στην σημερινή εποχή του ευετηριακού πράσινου. Και τέλος είναι μια αντίδραση και μια σύντομη ξεκούραση σε ένα τεχνητό περιβάλλον που γίνεται όλο και πιο σκληρό, όλο και πιο αφύσικο, εν τέλει όλο και πιο απάνθρωπο.
Υποσημειώσεις:
1Ο ωραίος μύθος υπάρχει στην χαριτωμένη “Νέα Εγκυκλοπαίδεια του Παιδιού” της Αντιγόνης Μεταξά, απαραίτητο κάποτε συμπλήρωμα των παιδικών βιβλιοθηκών, εγκυκλοπαίδεια που είχε βραβευθεί από την Ακαδημία Αθηνών .
2βλ. Τρία κείμενα-συζητήσεις για το χριστουγεννιάτικο δέντρο στο Δημ. Σ. Λουκάτος, Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών.
3Το πρώτο έλατο το στόλισαν οι Βαυαροί στα ανάκτορα του Όθωνα, στο Ναύπλιο, το 1833, βλ. άρθρο “Δεν είναι απαραίτητο το έλατο για χριστουγεννιάτικο δέντρο” αρχικά δημοσιευμένο στο περιοδικό Ταχυδρόμος, αρ. 141, 21-12-1956. Περιλαμβάνεται στο Δημ. Σ. Λουκάτος, Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών.
4 Στην αρχαιότητα υπήρχε η “ειρεσιώνη”. Επρόκειτο για εορτή στις αρχές Σεπτεμβρίου (και πάλι περίοδος που θεωρείται ότι αρχίζει καινούργια χρονιά) που τα παιδιά κυκλοφορούσαν με κλαδί ελιάς (ή δάφνης) από το οποίο κρεμούσαν πολύχρωμες χοντρές κλωστές μαλλιού ( η λέξη “ειρεσιώνη” προέρχεται από το είρος που σήμαινε έριον, δηλαδή μαλλί). Μάλιστα λέγεται ότι κατά, την διάρκεια αυτής της εορτής τα παιδιά κρατούσαν στα χέρια τους κι ένα μικρό καραβάκι, σύμβολο του θεού Διονύσου, λόγω του επερχομένου τρύγου. Ο συγγραφέας του κειμένου καταλήγει έτσι στο συμπέρασμα ότι το καραβάκι δεν είναι παραδοσιακό χριστιανικό έθιμο. Γενικά η υποστηριζόμενη στην αναφερθείσα εισαγωγή (στο βιβλίο Χάρης Ανδρέου, Χριστούγεννα, κλπ οπ) ότι το δέντρο είναι τελικά ελληνικό και χριστιανικό και το καραβάκι διονυσιακό είναι λίαν ενδιαφέρουσα και άξια περαιτέρω διερευνήσεως. Ξεκάθαρα αρνητική για την σχέση ειρεσιώνης και χριστουγεννιάτικου δέντρου η Αικ. Τσοτάκου-Καρβέλη στο κείμενό της “Η Γέννησις του Χριστού” (δημοσιευμένο οπ). Αρνητικός για το καραβάκι (όχι απόλυτα, αλλά σε μεγάλο βαθμό) και ο Λουκάτος, στο Χριστουγεννιάτικα και των γιορτών κλπ.
5Μπορεί να βρεθεί σε έκδοση της εφημερίδας “δημοκρατία”, 2013. Η αρχική έκδοση μάλλον δυσεύρετη. Βλ. και σε πηγές-βιβλιογραφία στον αριθμό 1.
6Τα έθιμα του χριστιανικού Δωδεκαημέρου κατάγονται κυρίως από τις ρωμαϊκές εορτές της ιδίας περιόδου, ήτοι των Σατουρναλίων (17-23 Δεκεμβρίου), το γενέθλιο του Ήλιου (25 Δεκεμβρίου), την 1η των Καλενδών του Ιανουαρίου και τα Βότα (3 Ιανουαρίου). Τα ρωμαϊκά έθιμα με την σειρά τους είχαν καταγωγική σχέση με αυτά του αρχαίου ελληνικού κόσμου και της Ανατολής (πχ Μεσοποταμίας).
7Λιβανίου σοφιστή “ όρθρου υποφαινομένου και αλεκτρύονος άδοντος οι μεν κοσμούσι δάφνης τε κλάδοις και ετέροις είδεσι στεφάνων τα εαυτών έκαστος πρόθυρα”, βλ. σε λήμμα Δωδεκαήμερο σε Εγκ/δεια Πάπυρος-Larousse-Britannica, 2007.
8πχ στην Λευκάδα λέγεται “κουτσούνα”, βλ. Χριστουγεννιάτικα ήθη & έθιμα της Λευκάδας στο http://meganisinews.eu/…A/
9Περιττό να γίνει σύγκριση με τον σημερινό πολιτισμό μας. Είναι τουλάχιστον απογοητευτική η αδιακρισία του, η ασέβεια, η ανοησία και οι λανθασμένες επιλογές. Παρά την αύξηση της γνώσης και της επιστημονοσύνης.
10βλ. εγκυκλ. Ελευθερουδάκη, τ. 4, σελ. 375 “ως πρώτοι ναοί χρησιμοποιήθηκαν από τους ανθρώπους δένδρα. Κάθε Θεός είχε το δικό του ιερό δένδρο”.

Written by dds2

Ιανουαρίου 16, 2015 at 1:46 πμ