περιβάλλον και πολιτική

Posts Tagged ‘δέντρα

σημειώσεις από το διήμερο με τον Παναγιώτη Μανίκη

leave a comment »

Ένα διήμερο με τον Παναγιώτη Μανίκη (5 και 6 Φεβρουαρίου 16, στη Χαλκίδα)

του ΔΔΣ

Πριν από λίγες μέρες μου δόθηκε η δυνατότητα να παρακολουθήσω από κοντά -κάτι σαν σεμινάριο- τον Παναγιώτη Μανίκη. Την πρώτη ημέρα μίλησε και παρουσίασε τις γενικές αρχές και θέσεις του και απάντησε σε αρκετές ερωτήσεις (στο Παντοπωλείο του 1922, δίπλα στην Αγία Παρασκευή). Και την δεύτερη μέρα βρεθήκαμε αρχικά σε ένα βιολογικό κτήμα στην περιοχή του Ληλάντιου και από κοντά μας έδειξε τα περί φυσικού σχήματος του δέντρου, ένα πιο ήπιο τρόπο κλαδέματος και μετά και πάλι έγινε πολύ συζήτηση και πολλές ερωταποκρίσεις.

Ο κόσμος ήταν πολύς την πρώτη μέρα και αρκετός την δεύτερη. Οι ερωτήσεις που έγιναν πολλές και σχεδόν σε όλες ο Π. Μανίκης απάντησε με συνέπεια ως προς τις θέσεις του και με φανερή καλή γνώση της γεωπονίας εν γένει, της ας πούμε κλασσικής γεωπονίας.

Γιατί μάλλον για τον πολύ κόσμο που δεν γνωρίζει και πολλά από την φύση, την γεωργία και τις καλλιέργειες θα πρέπει να πούμε ότι ο Π. Μανίκης εκπροσωπεί την πιο ακραία μέχρι τώρα άποψη για την ορθή προσέγγιση της γεωργίας: αυτήν που ονομάζεται φυσική καλλιέργεια (εμπνευστής της ο Μασανόμπου Φουκουόκα). Σε γενικές γραμμές, η φυσική καλλιέργεια μπορεί να εξηγηθεί ως: αφήστε την φύση να κάνει την δουλειά της. Στην πραγματικότητα τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά: βασική προϋπόθεση της φυσικής καλλιέργειας είναι ένα πλούσιο και γόνιμο έδαφος. Αυτό όμως δεν είναι εύκολο να βρεθεί γιατί αιώνες και χιλιετίες γεωργίας το έχουν εξαντλήσει, γιατί τα δάση και οι φυσικοί οικότοποι έχουν μειωθεί έως και συρρικνωθεί, γιατί οι άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες και η αστικοποίηση έχουν μειώσει υπέρμετρα την διαθέσιμη για την φύση και την καλλιέργεια γη. Έτσι μία από τις πρώτες και κύριες θέσεις και προσπάθειες της φυσικής καλλιέργειας είναι ο εμπλουτισμός ή η αποκατάσταση του γόνιμου εδάφους. Διαδικασία όχι και τόσο εύκολη ιδίως εάν θέλουμε να την κάνουμε με φυσικό τρόπο και τα αποτελέσματα να είναι μόνιμα.

Παρά λοιπόν αυτή την προωθημένη και αντισυμβατική θέση της φυσικής καλλιέργειας όμως ο Π. Μανίκης ήταν ένας άνθρωπος ισορροπημένος και αρμονικός. Μακριά από οικολογικές ακρότητες και υπερβολές. Που ενώ έχει την πίστη του στην φυσική καλλιέργεια και τις δυνατότητες της, όμως δεν απαιτεί και δεν προτείνει ακραίες θέσεις και συμπεριφορές. Περισσότερο θα έλεγα αγωνίζεται για να θέσει ως ένα είδος φάρου και οδηγού τις αρχές της φυσικής καλλιέργειας έτσι ώστε να υπάρχει ένα αντίπαλο μοντέλο στην απόλυτα μηχανοκίνητη και χημική συμβατική γεωργία. Και ίσως έτσι σιγά-σιγά με τον καιρό να διαδοθούν περισσότερο και ισχυρότερα αυτές οι αρχές της φυσικής καλλιέργειας ώστε όλο και περισσότεροι καλλιεργητές και γεωργοί αλλά και εν γένει κάτοικοι αυτού του πλανήτη να τις ενστερνισθούν και να τις εφαρμόσουν.

Επιπλέον ο Π. Μανίκης είναι ένας καλός ομιλητής, με όμορφα και πλούσια ελληνικά, λογοτεχνικά αναγνώσματα, πάρα πολύ καλή μνήμη και φυσικά ένας μεγάλος ταξιδευτής αυτού του πλανήτη.

Έτσι είναι λογικό που την δεύτερη μέρα, μετά την εμπειρική συνάντηση και συζήτηση στο κτήμα που βρεθήκαμε, μετά συνεχίσαμε κάποιοι μέχρι τις 9 το βράδυ στο φιλόξενο Παντοπωλείο συζητώντας για φυσική καλλιέργεια και ένα σωρό άλλα θέματα.

bknf1cvr Το βιβλίο του Φουκουόκα για την Φυσική Καλλιέγεια  που έχει μεταφράσει ο Π. Μανίκης

Προσπαθώντας να παρουσιάσω συνοπτικά κάποια από τα πολλά που ακούσαμε μέσα σε δύο ημέρες (απ΄ ότι θυμάμαι και από κάτι προχειρότατες σημειώσεις στο κτήμα) θα ανέφερα τις ποιο κάτω σημειώσεις:

Εδαφοβελτιωτικά φυτά – συγκαλλιέργεια – χημικά:

Η Ακακία, η Μιμόζα και το Ιπποφαές μπορούν να χρησιμοποιούνται ως φυτά βελτιωτικά του εδάφους. Επίσης ωφέλιμα είναι τα: ο θάμνος φεϊζόα (1) (που είναι ανθεκτικός σε κρύο και σε ζέστη) και η ροδιά που είναι ανθεκτική στην ξηρασία.
Ακόμη: το ακτινίδιο, που είναι ημιτροπικό, κάνει για πέργκολα, είναι πολύ ανθεκτικό, δεν νοσεί, δεν θέλει αέρα. Χρειάζεται αρσενικό και θηλυκό για να καρπίσει (το ίδιο συμβαίνει και με το ιπποφαές). Πιο ανθεκτική ποικιλία η αργκούτα [Arguta (2)]. Είναι ωφέλιμο για την υγεία.

Επίσης οι λωτοί είναι ανθεκτικοί και μπορεί να χρησιμοποιηθούν ως πηγή καλίου αντί της μπανάνας που είναι ιδιαίτερα επιβαρημένη (ως γνωστόν κόβεται άγουρη για να μην χαλάσει στην μεταφορά και μετά ζεσταίνεται με υγραέριο και εξαναγκάζεται σε ωρίμανση).

Τα φυτά μπορούν να μας κάνουν όλες τις δουλειές στο χωράφι. Πχ μπορούν να διασπούν και αφρατεύουν το χώμα (όπως το ραπάνι daicin), να το εμπλουτίζουν κλπ.

Η συγκαλλιέργεια είναι ωφέλιμη (εννοείται αυτών που ταιριάζουν). Σε ιδανικές συνθήκες η φύση την καθορίζει μόνη της και την εφαρμόζει. Η συμβατική γεωργία την έχει απολύτως και καταστροφικά εγκαταλείψει υπέρ της μονοκαλλιέργειας. Στην φυσική καλλιέργεια θα μπορούσε να εφαρμοσθεί τόσο επιτυχημένα που ακόμη και σε ένα στρέμμα να είναι κανείς ικανοποιητικά γεωργός. Φυσικά το τελευταίο δεν γίνεται άκοπα και με την πρώτη.

Αποφεύγουμε όλα τα χημικά όσο μπορούμε με στόχο την απόλυτη μη χρήση τους. Πάντως μπορούμε να κάνουμε χρήση των χαλκούχων (με επίπαση ή ψεκασμό), του βορδιγάλειου πολτού, της θειοχαλκίνης, των ελαίων πρόληψης (θερινός πολτός κλπ) και του βακίλου της Θουριγγίας.

Είδη σπανακιού που έχουν ενδιαφέρον για καλλιέργεια είναι το Μαλαμπάρ και της Νέας Ζηλανδίας.
Η καθαρή στάχτη έχει κάλιο και μπορεί να χρησιμοποιείται για τροφοδοσία καλίου (που χρειάζεται για τους καρπούς).
Μπορούμε να την βάζουμε στο σπανάκι που θέλει κάλιο.
Τα φυτά που προτάθηκαν έχουν ως βασικά χαρακτηριστικά τους την σχετική ανθεκτικότητα και προσαρμοστικότητα έτσι ώστε να τα καταφέρνουν καλύτερα και σε δυσκολότερα περιβάλλοντα.

Σπόροι:

Όλοι οι σπόροι μπορεί να μας δώσουν νέα φυτά. Απλά δεν ξέρουμε τι ακριβώς θα μας δώσουν ή εάν το νέο φυτό θα έχει τις ιδιότητες του αρχικού.

Ποιοτικά τα δέντρα κατατάσσονται ως εξής: από άγριο σπόρο προέρχεται το πρώτης ποιότητας δέντρο. Από ήμερο σπόρο το δεύτερης ποιότητας. Και από σπόρο και μετά μπολιασμένο το τρίτης ποιότητας (φυσικά στα φυτώρια και στην συμβατική γεωργία χρησιμοποιούνται σχεδόν αποκλειστικά μπολιασμένα δενδρύλλια).

Πως ξεχωρίζει ένα φυσικό δένδρο από ένα που είναι προϊόν εμπορικής παραγωγής: το φυσικό έχει πασσαλώδη ρίζα. Το εμπορικό έχει ριζίδια δεξιά – αριστερά (σαν μουστάκια) αλλά δεν έχει κεντρικό πασσαλώδες τμήμα.

Οπωρώνας – Δέντρα από σπόρο:

Σε έναν οπωρώνα και για έκταση 1 στρ. 3-4 ακακίες και μιμόζες είναι αρκετές ως εδαφοβελτιωτικά φυτά.

Τα σκληρά αμύγδαλα δίνουν συνήθως αμυγδαλιά που θα κάνει καλά αμύγδαλα.
Τα μαλακά όμως μπορεί πιο εύκολα να δώσουν πικραμύγδαλα (που ενίοτε και σε μεγάλη κατανάλωση μπορεί να προκαλέσουν δηλητηρίαση).Τα σκληροκέλυφα είναι συνήθως ανθεκτικά. Ποικιλίες με ενδιαφέρον: TEXAS, φυράνια.

Η μουσμουλιά είναι ιδιαίτερα εύκολη. Ισχύει το «από το στόμα και στο χώμα». Δύο ενδιαφέρουσες ποικιλίες: η ιαπωνική και η γερμανική. Τα ξερά φύλλα της μπορούμε να τα βράσουμε και το ρόφημα είναι χρήσιμο για την βρογχίτιδα.

Οι μεταφυτεύσεις των φυλλοβόλων καλύτερα να γίνονται τον χειμώνα, των αειθαλών την άνοιξη. Η φύτευση μπορεί να γίνεται με μπάλα χώματος (μπορεί να βοηθήσει) χωρίς όμως να είναι και απαραίτητο.

Στα πυρηνόκαρπα, το ρετσίνι επάνω στο δέντρο είναι ένδειξη προβλήματος σοβαρού. Θέλει μελέτη για να βρεθεί σε βάθος η αιτία και έτσι η θεραπεία να μην είναι συμπτωματική αλλά ουσιαστική και σωστή. Η συμβατική αντιμετώπιση περιλαμβάνει αφαίρεση του ρετσινιού και χρήση χαλκούχων. Τα ξερά κλαδιά πρέπει να τα απομακρύνουμε και καλύτερα είναι να τα καίμε, ιδίως επί υπάρξεως της πολύ επικίνδυνης μονύλιας. Στην περίπτωση αυτής της προσβολής το άνθος (και ο καρπός;) μουμιοποιείται και το δέντρο έχει καφέ ξερά κλαδιά.

Δαμασκηνιά: ποικιλίες: STANLEY, πραούσια, Σαμοθράκης (πολύ καλή, κάνει για αποξήρανση). Βγαίνει από κουκούτσι άνετα (με τις γνωστές περιπτώσεις όταν το δέντρο προέρχεται από κουκούτσι).

Αχλαδιά: στο κτήμα του καλλιεργεί την κοντούλα και τα κρυστάλια. Για την καλύτερη επικονίαση χρειάζονται δύο τουλάχιστον δέντρα.

Το σκουλήκι στο εσωτερικό των καρποφόρων δέντρων (μέσα στον κορμό, το ξύλο) το αντιμετωπίζουμε είτε με σύρμα που βάζουμε στην τρύπα που βρίσκουμε και από την οποία βγαίνουν οι ακαθαρσίες του σκουληκιού ή με βαμβάκι και βενζίνη.

Ένας τρόπος αντιμετώπισης των προβλημάτων είναι να βάζουμε πολλές ποικιλίες έτσι ώστε να δούμε πια ταιριάζει καλύτερα στο χτήμα μας και γιατί έτσι υπάρχουν μεγαλύτερες αντιστάσεις στις αρρώστιες αφού οι διαφορετικές ποικιλίες έχουν και διαφορετικές συμπεριφορές και αντοχές.

Τα παραφινικά έλαια είναι χρήσιμα για την αντιμετώπιση των κοκοειδών εντόμων. Επίσης καθάρισμα σε προσβολές δέντρων από έντομα μπορεί να γίνεται με το χέρι, με βούρτσα κλπ, δηλ. με μηχανικό τρόπο σε αρχικά στάδια και περιορισμένη προσβολή.

Αμπέλι:

Στην αρχαιότητα είχαν τις να αναδενδράδες αμπέλους, δηλαδή κλήματα που τα άφηναν να ανέβουν επάνω σε άλλα δέντρα και τα άφηναν να μεγαλώσουν πολύ και φυσικά δεν τα κλάδευαν. Για το αμπέλι το καλύτερο είναι να είναι απλωμένο πολύ σε μία μεγάλη κρεβατίνα (ως 80τμ).

Κλάδεμα:

Ως προς το μεγάλο θέμα των κλαδεμάτων. Γενικά τα κλαδέματα κάνουν ζημιά στα δέντρα και μειώνουν την ζωή τους. Λογικό είναι. Αφού δεν παύουν να είναι τραύματα.

Εάν το δέντρο έχει το φυσικό του σχήμα (3) το κλάδεμα είναι περιττό και άχρηστο. Εάν όμως το δέντρο προέρχεται από φυτώριο, συνήθως ήδη όταν το αγοράζουμε έχει αλλοιωθεί ως προς το φυσικό του σχήμα και επάνω (στα κλαδιά) και στην ρίζα. Εάν θέλουμε δένδρο με φυσικό σχήμα πρέπει να ζητάμε από τον φυτωριούχο να μην το έχει κλαδεύσει. Βέβαια σε ένα ήδη κλαδεμένο δένδρο τελικά πολύ πιθανά να συνεχίσουμε με κλαδέματα, αφού είναι δύσκολο να αποκτήσει το φυσικό του σχήμα. Πχ ένα δέντρο με σχήμα κυπέλλου δεν μπορεί να διορθωθεί σε φυσικό σχήμα. Τα λαίμαργα κλαδιά τα αφαιρούμε, αν και ένα βγάζουμε δύο γίνεται και αυτό δεν έχει τελειωμό.

Η αντίληψη ότι καλύτερη εποχή για το κλάδεμα είναι ο χειμώνας είναι λανθασμένη. Το δέντρο βρίσκεται σε νάρκη και οι μεγάλες πτώσεις της θερμοκρασίας (νύχτα ή με πάγο) μαζί με την υπάρχουσα υγρασία οδηγούν σε σχασίματα και ζημιές του ξύλου απ΄ όπου ένα σωρό προβλήματα μπορούν να προκληθούν.

Καλύτερα είναι λοιπόν τα ανοιξιάτικα κλαδέματα, τον Μάρτιο. Το δέντρο έχει χυμούς και αυτό βοηθά στην επούλωση του.

Δεν κλαδεύουμε ποτέ με βροχή ή υγρασία υψηλή. Ούτε στην ανθοφορία

Τα εργαλεία κοπής πρέπει να είναι άψογα, τα καλύτερα δυνατά. Τα καλύτερα πριόνια είναι τα ιαπωνικά (αξίζει να πληρώσει κανείς αρκετά λεφτά για ένα καλό πριόνι). Η τομή πρέπει να γίνεται αφήνοντας ένα «τακούνι» (περίπου 2 εκ) στο δέντρο. Δηλαδή το κλαδί που αποκόπτεται δεν αποκόπτεται σίρριζα με την επιφάνεια του κορμού αλλά λίγο πιο μακριά και δίνουμε κλίση στην τομή έτσι ώστε να φεύγουν τα νερά. Τα λεπτά κλαδιά (αυτά που μπορούν να κοπούν με ψαλίδι κόβονται σίρριζα). Ακολουθούμε το κανόνα των 3 κλαδιών κεντρικά και στο κάθε κλαδί ξεχωριστά κλαδεύουμε ψαροκόκαλο.

Οι πάστες επούλωσης των τομών δεν είναι καλές, ιδίως η κόκκινου χρώματος. Μία λύση που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για επούλωση είναι το φυσικό κερί.

Δύο δέντρα που δεν κάνει να κλαδεύονται είναι η συκιά και η καρυδιά. Το ξύλο τους δεν προσφέρεται για κλάδεμα (είναι κούφιο), οπότε μετά την κλάδευσή τους (ιδίως μεγάλων κλαδιών) δημιουργούνται προβλήματα και ξηράνσεις. Επίσης η λεμονιά δεν μπορεί να κλαδευτεί πολύ. Η πορτοκαλιά και η μανταρινιά είναι πιο δεκτικές στο κλάδεμα. Τα πυρηνόκαρπα είναι ευαίσθητα στα κλαδέματα (πχ. Αμυγδαλιά, βερικοκιά, κερασιά)

———-

Υποσημειώσεις:

  1. http://www.valentine.gr/linkOfTheMonth_gr-april2008.php
  2. https://en.wikipedia.org/wiki/Actinidia_arguta
  3. Φυσικό σχήμα είναι αυτό που σχεδιάζουν τα παιδιά: το δέντρο με ένα κεντρικό στέλεχος και δεξιά και αριστερά του τα κλαδιά του που με τον κεντρικό κορμό σχηματίζουν γωνία περίπου 45ο . Το φυσικό σχήμα αποκτάται μέσα στα 3-4 πρώτα χρόνια της ζωή του δέντρου.
Advertisements

Written by dds2

Μαρτίου 3, 2016 at 11:56 μμ

η Ελάτη, το Χριστουγεννιάτικο δέντρο

leave a comment »

Η Ελάτη
Ήταν κάποτε μια πολλή όμορφη και ψηλή κοπέλα με αυτό το όνομα. Είχε δύο αδέρφια, τον Ώτο και τον Εφιάλτη. Αυτοί κάποτε τα έβαλαν με τους Θεούς. Αυτούς που είχαν τους θρόνους και την κατοικία τους στον Όλυμπο. Οι Θεοί αυτά δεν τα ανεχόντουσαν. Και τους τιμώρησαν με θάνατο. Η αδελφή τους, η Ελάτη, σαν τους είδε πεθαμένους θρήνησε και σπάραξε τόσο που Θεοί και άνθρωποι την λυπήθηκαν. Και οι Θεοί, ποιος ξέρει γιατί, την μεταμόρφωσαν λέει σε ψηλόκορμο και καμαρωτό δέντρο, αυτό που ξέρουμε με αυτό το όνομα {1}. Το στολίδι των βουνών μας και το στολίδι -στους σύγχρονους καιρούς- και της μεγάλης μας γιορτής, των Χριστουγέννων.
Χριστουγεννιάτικο δέντρο
Είναι το χριστουγεννιάτικο δέντρο ελληνικό έθιμο {2}; Η γενική και κρατούσα άποψη είναι πως όχι. Ήρθε στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα με τους Βαυαρούς, την εποχή του Όθωνα {3}. Την ίδια εποχή είχε πάει και στην Αγγλία, και καθιερώθηκε χάρις στον πρίγκιπα Αλβέρτο, σύζυγο της βασίλισσας Βικτωρίας. Και σιγά -σιγά έγινε το διεθνές έθιμο-συνήθεια των Χριστουγέννων που όλοι ξέρουμε και το συναντάει κανείς ακόμη και σε μη χριστιανικές χώρες, πχ στην Ιαπωνία.
Γενικά το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην καθιερωμένη πλέον του μορφή, προέρχεται από την δυτική Γερμανία , αρχικά από κάποιο μεσαιωνικό λαϊκό δράμα, όπου το έλατο διακοσμημένο με μήλα, ως δέντρο του Παραδείσου, συμβόλιζε τον κήπο της Εδέμ. Σιγά-σιγά διαδόθηκε στους λουθηρανούς Γερμανούς και μετά τον 19ο αι. σε ολόκληρη την Γερμανία.
Υπάρχει όμως και μία άποψη-θέση ότι το χριστουγεννιάτικο δέντρο, συνεπώς και το χριστουγεννιάτικο έλατο, είναι ελληνικό παλιό έθιμο {4}. Σύμφωνα με την εισαγωγή με τίτλο “ας μιλήσουμε για τα Χριστούγεννα” του βιβλίου του Χάρη Ανδρέου (Χάρη Ανδρέου, Χριστούγεννα {5}) το χριστουγεννιάτικο δέντρο προέρχεται από το Βυζάντιο, αφού οι βυζαντινοί έβαζαν μέσα στο σπίτι τους χριστουγεννιάτικο δέντρο, για την ακρίβεια δεντρολιβανιά και στην βάση του πολλές φορές έβαζαν και ομοίωμα φάτνης. Από εκεί προέρχεται και εξηγείται και η φράση των καλάντων “ψιλή μου δεντρολιβανιά”.
Δέντρο, κλαδιά, καρποί. Όλα έχουν να κάνουν με τα δώρα της μητέρας γης, την αναβλαστική δύναμη των φυτών, την επιθυμία της έλευσης της άνοιξης και της αναγέννησης της φύσης. Έτσι μέσα στην καρδιά του χειμώνα τα αειθαλή φυτά κερδίζουν τον άνθρωπο με την θαλερότητά τους, την ακμή τους, το ζωηρό πράσινο χρώμα τους.
Σε κάθε περίπτωση αυτό που ονομάζουμε χριστουγεννιάτικο δέντρο είναι ένα έθιμο καθολικό και ισχυροποιημένο κατά τον τελευταίο ενάμιση αιώνα και η προέλευση και αρχική σχέση του είχε να κάνει κύρια με την Πρωτοχρονιά και όχι τα Χριστούγεννα. Συνδέεται με την αναγεννητική και συμβολική αξία των φυτών, ιδίως των αειθαλών, όταν μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο η μέρα αρχίζει πάλι να μεγαλώνει, η άνοιξη υπενθυμίζει την ακόμη μακρινή μα σίγουρη έλευσή της και η αναγέννηση της φύσης είναι η σπουδαιότερη υπόσχεση και καρτερία για τον χοϊκό άνθρωπο. Πράγματα και αντιλήψεις εντελώς σημαντικές για παλιότερους πολιτισμούς, αγροτικούς, ποιμενικούς και γενικότερα λιγότερο αστικοποιημένους {6}.
Ενδεικτικά και σε σχέση με το Βυζάντιο και την πίστη των Βυζαντινών στην αναβλαστική δύναμη των αειθαλών φυτών υπάρχει κείμενο του 4ου αι. μΧ που αναφέρει ότι το πρωί της πρωτοχρονιάς διακοσμούσαν τις εισόδους των σπιτιών τους με κλαδιά δάφνης και στεφάνια {7}.
Επίσης της ίδιας συμβολικής αξίας, δηλαδή της ζωτικής αναζωογόνου δύναμης των φυτών είναι η χρήση της αγριοκρεμμύδας (ενός φυτού με βολβό και γνωστού με πολλά ονόματα {8} και ευρύτατα διαδεδομένου) που εκτός χώματος και συνήθως τυλιγμένου σε αλουμινόχαρτο το βρίσκουμε την Πρωτοχρονιά σε πολλά σπίτια, είτε με φροντίδα προσωπική μετά από μια βόλτα, είτε πλέον και πωλούμενου από υπαίθριους πωλητές.
Γενικά στην παραδοσιακή ελληνική κοινωνία και πριν την καθιέρωση του χριστουγεννιάτικου έλατου συνηθιζόταν η διακόσμηση των σπιτιών με μυρτιές, κλαδιά ελιάς και άλλες πρασινάδες. Σε πολλές περιπτώσεις τα πράσινα φυτά (κλαδιά, μικρά φυτά κλπ) για να επιτελέσουν την συμβολική τους λειτουργία είναι αναγκαίο να είναι αειθαλή, ή δασικά ή από άγρια βλάστηση, πχ ελιά, δάφνη, έλατο, πουρνάρι κλπ. Διακόσμηση με κλαδιά ελιάς (καμιά φορά βαμμένα με χρυσόχρωμα) μπορεί να βρει κανείς και σήμερα σε σπίτια. Επίσης συνηθισμένη εικόνα είναι οι μικροπωλητές που πωλούν κλαδιά από γκυ (ιξός, στην πραγματικότητα όμορφο μα παρασιτικό φυτό του έλατου ή της καστανιάς) ή κουμαριά, όπου στα τελευταία στερεώνουν πολλές φορές βαμμένα κόκκινα μήλα.
Σε πολλά έθιμα και συνήθειες του λαϊκού-παραδοσιακού ελληνικού πολιτισμού η αναζωογονητική δύναμη των φυτών συνδυαζόταν με ταυτόχρονα έθιμα και συνήθειες για το νερό, πχ φέρνουν το “αμίλητο” ή και “βουβό” νερό στο σπίτι μαζί με τα φυτά. Νερό και φυτά, νερό και δέντρα λοιπόν συνδυασμένα στα έθιμα της αρχής της χρονιάς αποτελούσαν κεντρικό πυρήνα του προβιομηχανικού και προνεωτερικού πολιτισμού. Με άλλα λόγια, ο πολιτισμός αυτός είχε την σοφία να διακρίνει τα σπουδαία του κόσμου, να αναγνωρίζει, εκτιμά και σέβεται τις πηγές της ζωής {9}.
Σε όλα τα προηγούμενα να προστεθεί ότι το δένδρο είναι ο πρώτος ναός που γνώρισε η ανθρωπότητα {10}. Σε αρχαίους αλλά και σημερινούς λαούς που ζουν πιο κοντά στη φύση, τα δέντρα πολλές φορές είναι ιερά, αφιερωμένα σε θεότητες ή κατοικίες υπερφυσικών πλασμάτων. Το δάσος είναι η πρώτη κατοικία και πηγή ζωής για τον άνθρωπο. Ο δεσμός λοιπόν ανάμεσα στο δέντρο και τον άνθρωπο, η σχέση ανάμεσα στο φυτικό και τον ανθρώπινο κόσμο πάει πίσω στο χρόνο, στις απαρχές της ζωής και του πολιτισμού. Η σχέση αυτή έχει περάσει σε όλες τις μορφές τέχνης και παράδοσης της ανθρωπότητας (για μας έτσι αντί πολλών να θυμίσουμε τους εκκλησιαστικούς ύμνους και τα κλέφτικα τραγούδια).
Συνεπώς, μετά από όλα αυτά μοιάζει να είναι όχι απλώς εύλογη αλλά ίσως ακόμη περισσότερο αναγκαία αυτή η καθιέρωση και εξάπλωση του χριστουγεννιάτικου δένδρου. Είναι μία σύνδεση με τις δικές μας τις ρίζες, ρίζες πολιτιστικές και ανθρώπινες. Είναι μία σύνδεση με τη γήινη και ζωοποιό δύναμη του δένδρου, είναι μία σύνδεση με το αρχαιοελληνικό και βυζαντινό παρελθόν μας. Είναι η συνέχεια στην σημερινή εποχή του ευετηριακού πράσινου. Και τέλος είναι μια αντίδραση και μια σύντομη ξεκούραση σε ένα τεχνητό περιβάλλον που γίνεται όλο και πιο σκληρό, όλο και πιο αφύσικο, εν τέλει όλο και πιο απάνθρωπο.
Υποσημειώσεις:
1Ο ωραίος μύθος υπάρχει στην χαριτωμένη “Νέα Εγκυκλοπαίδεια του Παιδιού” της Αντιγόνης Μεταξά, απαραίτητο κάποτε συμπλήρωμα των παιδικών βιβλιοθηκών, εγκυκλοπαίδεια που είχε βραβευθεί από την Ακαδημία Αθηνών .
2βλ. Τρία κείμενα-συζητήσεις για το χριστουγεννιάτικο δέντρο στο Δημ. Σ. Λουκάτος, Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών.
3Το πρώτο έλατο το στόλισαν οι Βαυαροί στα ανάκτορα του Όθωνα, στο Ναύπλιο, το 1833, βλ. άρθρο “Δεν είναι απαραίτητο το έλατο για χριστουγεννιάτικο δέντρο” αρχικά δημοσιευμένο στο περιοδικό Ταχυδρόμος, αρ. 141, 21-12-1956. Περιλαμβάνεται στο Δημ. Σ. Λουκάτος, Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών.
4 Στην αρχαιότητα υπήρχε η “ειρεσιώνη”. Επρόκειτο για εορτή στις αρχές Σεπτεμβρίου (και πάλι περίοδος που θεωρείται ότι αρχίζει καινούργια χρονιά) που τα παιδιά κυκλοφορούσαν με κλαδί ελιάς (ή δάφνης) από το οποίο κρεμούσαν πολύχρωμες χοντρές κλωστές μαλλιού ( η λέξη “ειρεσιώνη” προέρχεται από το είρος που σήμαινε έριον, δηλαδή μαλλί). Μάλιστα λέγεται ότι κατά, την διάρκεια αυτής της εορτής τα παιδιά κρατούσαν στα χέρια τους κι ένα μικρό καραβάκι, σύμβολο του θεού Διονύσου, λόγω του επερχομένου τρύγου. Ο συγγραφέας του κειμένου καταλήγει έτσι στο συμπέρασμα ότι το καραβάκι δεν είναι παραδοσιακό χριστιανικό έθιμο. Γενικά η υποστηριζόμενη στην αναφερθείσα εισαγωγή (στο βιβλίο Χάρης Ανδρέου, Χριστούγεννα, κλπ οπ) ότι το δέντρο είναι τελικά ελληνικό και χριστιανικό και το καραβάκι διονυσιακό είναι λίαν ενδιαφέρουσα και άξια περαιτέρω διερευνήσεως. Ξεκάθαρα αρνητική για την σχέση ειρεσιώνης και χριστουγεννιάτικου δέντρου η Αικ. Τσοτάκου-Καρβέλη στο κείμενό της “Η Γέννησις του Χριστού” (δημοσιευμένο οπ). Αρνητικός για το καραβάκι (όχι απόλυτα, αλλά σε μεγάλο βαθμό) και ο Λουκάτος, στο Χριστουγεννιάτικα και των γιορτών κλπ.
5Μπορεί να βρεθεί σε έκδοση της εφημερίδας “δημοκρατία”, 2013. Η αρχική έκδοση μάλλον δυσεύρετη. Βλ. και σε πηγές-βιβλιογραφία στον αριθμό 1.
6Τα έθιμα του χριστιανικού Δωδεκαημέρου κατάγονται κυρίως από τις ρωμαϊκές εορτές της ιδίας περιόδου, ήτοι των Σατουρναλίων (17-23 Δεκεμβρίου), το γενέθλιο του Ήλιου (25 Δεκεμβρίου), την 1η των Καλενδών του Ιανουαρίου και τα Βότα (3 Ιανουαρίου). Τα ρωμαϊκά έθιμα με την σειρά τους είχαν καταγωγική σχέση με αυτά του αρχαίου ελληνικού κόσμου και της Ανατολής (πχ Μεσοποταμίας).
7Λιβανίου σοφιστή “ όρθρου υποφαινομένου και αλεκτρύονος άδοντος οι μεν κοσμούσι δάφνης τε κλάδοις και ετέροις είδεσι στεφάνων τα εαυτών έκαστος πρόθυρα”, βλ. σε λήμμα Δωδεκαήμερο σε Εγκ/δεια Πάπυρος-Larousse-Britannica, 2007.
8πχ στην Λευκάδα λέγεται “κουτσούνα”, βλ. Χριστουγεννιάτικα ήθη & έθιμα της Λευκάδας στο http://meganisinews.eu/…A/
9Περιττό να γίνει σύγκριση με τον σημερινό πολιτισμό μας. Είναι τουλάχιστον απογοητευτική η αδιακρισία του, η ασέβεια, η ανοησία και οι λανθασμένες επιλογές. Παρά την αύξηση της γνώσης και της επιστημονοσύνης.
10βλ. εγκυκλ. Ελευθερουδάκη, τ. 4, σελ. 375 “ως πρώτοι ναοί χρησιμοποιήθηκαν από τους ανθρώπους δένδρα. Κάθε Θεός είχε το δικό του ιερό δένδρο”.

Written by dds2

Ιανουαρίου 16, 2015 at 1:46 πμ