περιβάλλον και πολιτική

Posts Tagged ‘δάση

Ηow Europe can fix its forests data gap (Νature)

leave a comment »

The European Union must improve how it collects forest data, which are essential to its ambitions in biodiversity and climate change.

A woman standing in a mountainous landscape holds a small sapling of heather ready to be planted
It can take years for small, young trees (such as this one in Gran Canaria, Spain) to absorb the amount of carbon that is released when old-growth forests are lost.Credit: Desiree Martin/AFP/Getty

A study published this week reveals how European countries’ need for wood biomass is contributing to an increase in forest harvesting1. The finding comes from a team of researchers at the European Commission’s Joint Research Centre in Ispra, Italy, whose conclusions are based on satellite data.

Between the period of 2011–15 and that of 2016–18, ‘harvested’ forest area — defined as the part of a forest where trees are cut down and others planted in their place — increased by nearly 50%, from 0.76 million hectares to 1.13 million hectares. Of the 26 member states assessed, just 2 — Finland and Sweden — accounted for half of the increase.

This is an important finding. It has implications for biodiversity and climate-change policies, and for the part forests play in nations’ efforts to reach net-zero emissions. Forests account for about 38% of the European Union’s total land surface, and offset about 10% of its total greenhouse-gas emissions by acting as carbon sinks.

The surge in harvesting might reduce forests’ ability to absorb carbon from the atmosphere, the authors say. One reason for this is that large amounts of carbon are released quickly as older trees are felled — but it takes much longer for the same amount of atmospheric carbon to be absorbed by the smaller, younger trees planted in their place.

Paradoxically, the increase in harvested forest area has been driven, in part, by demand for greener fuels, some of which are produced from wood biomass. That includesbioenergy, which comprises about 60% of the EU’s renewable energy. This increase in biomass products can, in turn, be traced to the EU’s bioeconomy strategy, a policy that has promoted the use of forest resources for energy, as raw materials for industries and to create jobs.

The bioeconomy strategy has been a success in one respect: total economic output from the EU’s forests between 2012 and 2016 rose by 25%, from €43 billion to €54 billion— and the increase doubled to 50% in Poland and Sweden. But economic success has come at an ecological cost.

Many of the continent’s leaders are advocates of a set of ideas known as the European Green Deal, which aims to keep economies growing and create jobs by promoting greener development. However, these objectives can end up counteracting each other. For example, in its new biodiversity strategy, published in May, the EU proposes planting 3 billion trees. But it also suggests designating 30% of land (up from 26%), including old-growth forests, as protected by 2030. If forest harvesting continues at the current rate, such an ambition will be difficult to achieve.

The EU also has a target to double its share of low-carbon and renewable energy to 34% from 2015 to 2030. The European Parliament agreed that the burning of wood could count towards this target. But if wood were to supply even 40% of the extra energy, that would mean burning all of Europe’s existing harvest, profoundly threatening the world’s forests.

The European Commission is designing a new forestry strategy, expected in 2021, that will complement the biodiversity policy. The Joint Research Centre has been asked by the commission to establish a permanent EU observatory on forests. This will draw on the type of satellite data used in the current study to more regularly monitor deforestation, forest degradation and changes to global forest cover — and will make the data accessible to the public. The researchers drew on data from the joint NASA/US Geological Survey Landsat series of Earth-observation satellites and the Global Forest Change data set, and used Google Earth Engine, a facility that enables researchers to use Google’s supercomputers to process satellite imagery.

The planned forest observatory is a crucial development, and one for which the commission deserves to be commended. Once its data become available, EU member states need to incorporate them into the official statistics that policymakers use to make decisions — for example, when planning strategies to reach net-zero emissions. Many countries’ forest data — including those that are reported to the EU’s statistics office, Eurostat — are based on manual forest surveys. Such surveys are important, but in some cases they are carried out only at decadal intervals, partly because they are expensive. A dedicated observatory will provide decision-makers with much more timely data and help them to identify unintended consequences of their policies.

Ultimately, data must drive action. And, as we have often written, time is running out. Forests provide valuable services on which people and the environment depend. Their exploitation cannot continue at the current rate.

Nature 583, 8 (2020)

doi: 10.1038/d41586-020-01848-x

για τις φωτιές στον Αμαζόνιο

2 Σχόλια

Επειδή πολύς λόγος έγινε το καλοκαίρι του 2019 για τις τεράστιες φωτιές στην περιοχή του Αμαζονίου και το θέμα συσχετίσθηκε αμετροεπώς με την κλιματική αλλαγή, τα πιο κάτω αποδεικνύουν ότι όχι μόνο δεν είναι καινούργιο, όχι μόνο δεν σχετίζεται με την κλιματική αλλαγή, αλλά και ότι είναι ένα γνωστό έγκλημα (;), ηθελημένο λάθος και πρακτική ήδη από τις δεκαετίες του 70 και του 80. Επιπλέον τεράστιες πυρκαγιές υπήρξαν και αυτή τη χρονιά, για πολλοστή φορά στην Ινδονησία. Η έκταση που κάηκε υπολογίζεται σε 950.000 έως 1.600.000 εκτάρια (βλ. Research group takes down controversial Indonesia fire analysis, στο nature 10/12/19 [1]), δηλαδή ανάμεσα στα 9.500.000 έως 10.600.000 στρέμματα (κάπου ανάμεσα στα 9.500 έως 10.600 τετρ. χλμ. δηλαδή μία έκταση ίση με το ήμισυ της Πελοποννήσου). Ο λόγος για τις πυρκαγιές στην Ινδονησία είναι από αρκετά χρόνια γνωστός και μελετημένος: εκχέρσωση δασών για τη δημιουργία μονοκαλλιεργειών φυτών παραγωγής βιοκαυσίμων.

Γιαυτό και δημοσιεύεται εδώ ένα άρθρο, 30 ακριβώς ετών και προερχόμενο από ένα από τα εγκυρότερα ειδησεογραφικά περιοδικά (TIME, No. 38, Sept. 18, 1989, με τίτλο:” Playing with Fire. Destruction of the Amazon is “one of the great tragedies of history”).

To εξώφυλλο του περιοδικού.







Πριν όμως προχωρήσουμε στο πιο πάνω άρθρο δύο σημαντικές επισημάνσεις και μία προσθήκη:

Και ξεκινούμε αντίστροφα. Στο ΑΝΤΙ τ. 998, 24/3/1989, σελ. 40-41, υπάρχει μικρό άρθρο με τον τίτλο «ΙΣΗΜΕΡΙΝΟΣ: Καταστροφή των δασών» στο οποίο αναφέρεται ότι τα τροπικά δάση καταστρέφονται γιατί θεωρούνται πλουτοπαραγωγική πηγή και χρησιμοποιούνται για να καλύπτουν τα ελλείμματα στα εεξωτερικά ισοζύγια των κρατών της περιοχής. Η εκμετάλλευση των δασών γίνεται δια της απολείψεως ξυλείας και δια της καύσεως για την δημιουργία βοσκοτόπων. Ήδη θεωρείτο ότι η έκταση τους είχε περιορισθεί στο μισό. Μέτρα για την προστασία τους είχαν αποφασισθεί από το 1985. Ενδιαφέρον στο άρθρο έχουν δύο ακόμη πράγματα: το ότι θεωρούνται τα τροπικά δάση τα φυσικά φίλτρα για τη μόλυνση του περιβάλλοντος, ότι διατηρούν σταθερή τη μέση θερμοκρασία του πλανήτη και ότι έτσι σταματούν τη μετατροπή της γης σε θερμοκήπιο.

Το δεύτερο σημείο ιδιαίτερης σημασίας και διαχρονικής αλήθειας είναι η εισαγωγή του άρθρου: «Οι άνθρωποι του πλανήτη γη χωρίζονται σήμερα σε τρεις κατηγορίες. Σε αυτούς που καταστρέφουν τα τροπικά δάση, σε εκείνους που προσπαθούν να τους εμποδίσουν και στους άλλους, τους πολλούς, που παρακολουθούν αμέτοχοι και ανεύθυνοι».

Και οι επισημάνσεις:

Η καταστροφή των δασών, πρακτική πολλαπλώς γνωστή και στη χώρα μας, πρέπει να επισημανθεί ότι πρώτα και κύρια άνθισε στην Ευρώπη και μάλιστα προ περίπου 1000ετίας με την εφεύρεση νέου τύπου αρότρου κλπ. Και σήμερα με άγριο και επιθετικό τρόπο συνεχίζεται στην «φωτεινότερη (πνευματικά)» των ηπείρων. Κύρια υπόθεση στις μέρες μας μπορεί να θεωρηθεί η πολλαπλή αποδάσωση της Ρουμανίας, με νόμιμη και παράνομη υλοτομία, γεωργική πίεση κα. Και μάλιστα στα πιο αρχέγονα δάση της Ευρώπης, που η γέννηση τους πάει πίσω μέχρι την ύστερη παγετωνική περίοδο.

Όσο για τη σχέση των πυρκαγιών του καλοκαιριού του 2019 με την κλιματική αλλαγή -που πολλοί βιάστηκαν να χαρακτηρίσουν ως πλήρη απόδειξη της-  είναι απολύτως βέβαιο ότι είναι ηθελημένη πράξη και μάλιστα σε κεντρικό κυβερνητικό πολιτικά και οικονομικά επίπεδο για τη Βραζιλία, υπό τον καινούργιο της πρόεδρο. Αντί πολλών το άρθρο του ΒΗΜΑ-SCIENCE της 24/11/19, με τίτλο «Οι φλόγες του Αμαζονίου», από το οποίο και η αμέσως πιο κάτω φωτογραφία (στο https://www.tovima.gr/2019/11/25/science/oi-floges-tou-amazoniou-ti-deixnoun-ta-stoixeia-epistimonon/)


Φωτ. από το ΒΗΜΑ, 11/2019 ((οποία ομοιότης με το 1989 στις πιο κάτω φωτ. του ΤΙΜΕ)

Ακολουθεί το κύριο άρθρο του ΤΙΜΕ και στην συνέχεια κάποιες σημαντικές αλήθειες και πληροφορίες από αυτό.

Φωτ. από το ΤΙΜΕ,9/89 (οποία ομοιότης με το σήμερα στην πιο πάνω φωτ. του Βήματος)

Οι μεγάλες φωτιές στον Αμαζόνιο ήταν μια τραγική πραγματικότητα από την δεκαετία του 80. Κάθε χρόνο συνήθως κατά τους δικούς μας καλοκαιρινούς μήνες (χειμερινοί για το Νότιο ημισφαίριο) χιλιάδες στρέμματα καιγόντουσαν με ηθελημένους και εκτεταμένους εμπρησμούς. Το μέγεθος των εκτάσεων που καιγόντουσαν έφθαναν σε έκταση το μέγεθος ευρωπαϊκών χωρών (πχ. Το 1989 η έκταση ήταν μεγαλύτερη από το Βέλγιο, ίση με 12.350 τετρ. μίλια=31986 τετρ. χλμ).
Τι σημαίνει δάσος του Αμαζονίου; Σε μία έκταση 10 περίπου τετρ. χλμ. Περιλαμβάνονται: 750 είδη δένδρων, 125 θηλαστικά, 400 πουλιά, 100 ερπετά, 60 αμφίβια. Σε κάθε δένδρο 400 είδη εντόμων. Το CO2 που είναι αποθηκευμένο στο δάσος του Αμαζονίου ισούται με τόνους.
Από χημικές ουσίες που έχουν ανακαλυφθεί στα φυτά του δάσους έχουν δημιουργηθεί φάρμακα και θεραπείες για την υπέρταση, είδη καρκίνου κα. Και φυσικά η καύση του δάσους προκαλεί τεράστια ανισορροπία και επιβάρυνση στο ισοζύγιο του CO2 πλανητικά.
To δάσος είναι αυτοτροφοδοτύμενο κατά το 1/2 ως προς τις ανάγκες του για νερό. Σε επίπεδο γονιμότητας και ανακύκλωσης των αναγκαίων θρεπτικών στοιχείων για τα φυτά και τα ζώα που ζουν εκεί αυτό είναι απόλυτο. Μάλιστα τα νεκρά πλάσματα ανακυκλώνονται τόσο γρήγορα και τόσο αποδοτικά που αυτό σχεδόν δεν γίνεται αντιληπτό στον απλό παρατηρητή. Στο νερό του ποταμού δεν καταλήγει σχεδόν κανένα σκουπίδι/υπόλοιπο αποσύνθεσης κλπ.
Το έδαφος στο οποίο ζει το δάσος είναι στην πραγματικότητα πολύ φτωχό σε θρεπτικά συστατικά. Γιαυτό και όταν αποψιλώνεται και χρησιμοποιείται για γεωργία ή κτηνοτροφία, σε λιγότερο από 3-4 έτη είναι πρακτικά άχρηστο και έτσι οι επίδοξοι εκμεταλλευτές του δεν έχουν τι άλλο να κάνουν παρά να κάψουν νέες εκτάσεις και να μετακινηθούν σε αυτές.
Πολλές μελέτες έχουν αποδείξει ότι η οικονομική αξία του ίδιου του δάσους είναι πολύ μεγαλύτερη από ότι μπορεί να προκύπτει μετά την καταστροφή του.
Πάρα ταύτα 40 και πλέον χρόνια συνεχίζεται η ίδια καταστροφική μανία. Και μέσα στα χρόνια αυτά έχουν υπάρξει και θύματα της απληστίας, μάρτυρες που δολοφονήθηκαν στην προσπάθειά τους να προστατέψουν το δάσος και τον παραδοσιακό τρόπο ζωής. Για λόγους μνήμης και τιμής αναφέρεται εδώ ο Chico Mendes, που δολοφονήθηκε από κτηματίες τον Δεκέμβριο του 1989.


Ο Chico Mendes (Σικο Μέντες) με την γυναίκα του και ένα παιδί του. Περισσότερα για τον ίδιο στο https://en.wikipedia.org/wiki/Chico_Mendes




[Στοιχεία από το κύριο άρθρο του περιοδικού ΤΙΜΕ, τ. 38, 18 Σεπτ. 1989, με τίτλο:” Playing with Fire. Destruction of the Amazon is “one of the great tragedies of history” (Παίζοντας με την φωτιά. Η καταστροφή του Αμαζονίου είναι μία από τις μεγάλες τραγωδίες της ιστορίας)]

Οι θάνατοι όμως δεν σταματούν στη Βραζιλία και στο τότε: από την καρδιά της Ευρώπης, ένα αρχέγονο δάσος της Ρουμανίας το πιο κάτω θύμα



Στη φωτογραφία μαζί με το ένα από τα τρία του παιδιά. Το όνομα του δολοφονηθέντος δασοφύλακα ήταν Liviu Pop.






Δυστυχώς δεν ήταν το μόνο θύμα: ήταν το 2ο μέσα σε ένα μήνα.

Για περισσότερα για την Ρουμανία και την «μαφία» των δασών που καταστρέφει τα δάση της για υπερκέρδη και αναλώνει ανθρώπους χωρίς δισταγμό, στο άρθρο του BBC: «Romania forest murder as battle over logging turns violent» της 21/1/19 στο https://www.bbc.com/news/world-europe-50094830?fbclid=IwAR39OqGQkpNWTNywB-8zKIfH_r7pD5hU0lCyRSLvHKCqIxFfTZ632pe3KdM


1. https://www.nature.com/articles/d41586-019-03771-2?utm_source=Nature+Briefing&utm_campaign=b2ab90bed3-briefing-dy-20191209_COPY_01&utm_medium=email&utm_term=0_c9dfd39373-b2ab90bed3-44518937

Forest Fires Rages In Indonesia.

Από τις φωτιές στην Ινδονησία


World Rainforest Movement. Βιβλία κα

leave a comment »

βιβλία από το WRM με ενδιαφέρον για εμάς:

Mining. Social and Environmental Impacts

Mining. Social and Environmental Impacts

Forest definition

Forest definition



Written by dds2

3 Οκτωβρίου, 2019 at 11:48 μμ

Διαδικασία χαρακτηρισμού και κήρυξης αναδάσωσης – Συνταγματική προστασία δασών (23/2013 ΔΕφΙωαν)

leave a comment »

ΔΕφΙωαννίνων 23/2013 – Ακυρωτική Διαδικασία [Διαδικασία χαρακτηρισμού και κήρυξης αναδάσωσης – Συνταγματική προστασία δασών]


Τεύχος 3/2013, Ιούλιος – Αύγουστος – Σεπτέμβριος

Φυσικό Περιβάλλον – Ενέργεια – Χωροταξία – Πολεοδομία – Δόμηση – Δημόσια Έργα – Μνημεία

Εκδίδεται από το 1997 – Τριμηνιαία έκδοση

Πρόεδρος: Θ. Κογεβίνας, Πρόεδρος Εφετών ΔΔ

Εισηγητής: Β. Μωυσίδης, Εφέτης ΔΔ

Δικηγόροι: Β. Δωροβίνης, Σ. Κουλούρης, Πάρεδρος ΝΣΚ

Κάθε αποψιλούμενη δασική έκταση, δημόσια ή ιδιωτική, κηρύσσεται υποχρεωτικά αναδασωτέα με μόνη την αντικειμενική διαπίστωση της συνδρομής των προϋποθέσεων της συνταγματικής διατάξεως του άρθ. 117 παρ. 3. Μόνον αν το δάσος ή οι δασικές εκτάσεις είχαν απολέσει τον δασικό τους χαρακτήρα πριν την 11.6.1975 για νόμιμη αιτία και όχι συνεπεία αυθαίρετης και παράνομης ανθρώπινης ενέργειας, καθίσταται δε αδύνατη η ανατροπή της καταστάσεως που έχει δημιουργηθεί, συντρέχει περίπτωση εξαιρέσεως από την υποχρέωση αναδασώσεως. Προκειμένου να στοιχειοθετηθεί υποχρέωση της Διοικήσεως να εξετάσει κατ΄ ουσίαν και ενδεχομένως ν΄ ανακαλέσει απόφασή της περί αναδασώσεως, πρέπει να τεθούν υπ΄ όψη της νέα συγκεκριμένα στοιχεία, τα οποία αληθή υποτιθέμενα, ανατρέπουν την πραγματική βάση, στην οποία στηρίχθηκε η έκδοσή της, θεμελιώνοντας πλάνη περί τα πράγματα. Άλλως η απόφαση περί αναδασώσεως είναι δυνατόν ν΄ αρθεί, μόνον όταν έχει υλοποιηθεί και έχει ολοκληρωθεί η αναδημιουργία της καταστραφείσας δασικής βλαστήσεως. Η διαδικασία προσωρινής επίλυσης αμφισβητήσεων για τον χαρακτήρα εκτάσεως ως δάσους ή δασικής, η οποία εκκινεί με πράξη του οικείου Δασάρχη και η διαδικασία κήρυξης εκτάσεως αναδασωτέας, η οποία ενεργείται από τον οικείο Γεν. Γραμματέα Περιφέρειας, είναι διαδικασίες διακεκριμένες μεταξύ τους. Η κήρυξη εκτάσεως αναδασωτέας επιβάλλεται υποχρεωτικά, με σκοπό ν΄ ανακτήσει η συγκεκριμένη έκταση τον χαρακτήρα της ως δάσους ή δασικής, τον οποίο απώλεσε για έναν από τους λόγους του άρθ. 117 παρ. 3 Συντ. Πρόκειται για διαδικασία αποκατάστασης ή ανάκτησης φυσικού κεφαλαίου που καταστράφηκε, η οποία διακρίνεται από τη διαδικασία έγκυρης διαπίστωσης ότι ορισμένη έκταση αποτελεί ή όχι δασικό οικοσύστημα. Στην τελευταία αυτή περίπτωση το αρμόδιο όργανο προβαίνει προσωρινά, μέχρι να καταρτισθεί δασολόγιο, στη διαπίστωση, αν μία έκταση αποτελεί ή όχι κατά τον χρόνο άσκησης της αρμοδιότητάς του δασικό οικοσύστημα, προκειμένου να παρασχεθεί η κατά το Σύνταγμα οφειλόμενη προστασία. Αν ο Δασάρχης, ασκώντας την κατ΄ άρθ. 14 Ν 998/1979 αρμοδιότητά του, διαπιστώσει ότι μία έκταση, η οποία είχε κατά το παρελθόν δασικό χαρακτήρα, τον έχει απωλέσει για κάποιον από τους λόγους των άρθ. 117 παρ. 3 Συντ. και 38 Ν 998/1979, οφείλει ν΄ απόσχει του χαρακτηρισμού και να παραπέμψει την υπόθεση στο αρμόδιο για την κήρυξή της αναδασωτέας όργανο, δηλ. στον Γενικό Γραμματέα της οικείας Περιφέρειας κατ΄ άρθ. 41 παρ. 3 Ν 998/1979. Αν έχει προηγηθεί η κήρυξη εκτάσεως αναδασωτέας, δηλ. ως καταστραφέντος δασικού οικοσυστήματος, το οποίο χρήζει αποκαταστάσεως, δεν υπάρχει πλέον έδαφος χαρακτηρισμού της ως δασικής ή μη. Τα όργανα του άρθ. 14 Ν 998/1979, δεσμευόμενα από τη μη ελεγχόμενη παρεμπιπτόντως πράξη αναδάσωσης, οφείλουν ν΄ απόσχουν από την έκδοση πράξεως χαρακτηρισμού ή να περιορισθούν στη διαπίστωση ότι η συγκεκριμένη έκταση έχει κηρυχθεί αναδασωτέα και εκ του λόγου αυτού αποτελεί δασική έκταση. Αν έχει περαιωθεί η κατ΄ άρθ. 14 επ. Ν 998/1979 διαδικασία καταλήγοντας στη διαπίστωση ότι η συγκεκριμένη έκταση δεν έχει χαρακτήρα δάσους ή δασικής εκτάσεως, δεν υπάρχει δυνατότητα κήρυξής της αναδασωτέας κατ΄ άρθ. 38 Ν 998/1979, εκτός αν υπάρξουν νεότερα στοιχεία, που δεν είχαν τεθεί υπ΄ όψη της Διοικήσεως, όταν προέβαινε στον κατ΄ άρθ. 14 Ν 998/1979 χαρακτηρισμό ή η έκταση αποκτήσει δασική μορφή επιγενομένως, δηλ. μετά τον χαρακτηρισμό της ως μη δασικής. Αυτή την έννοια έχει και η διάταξη της παρ. 2 άρθ. 21 Ν 3208/2003.

[…] 2. Επειδή με την υπό κρίση αίτηση, η οποία παραπέμφθηκε στο Δικαστήριο τούτο λόγω αρμοδιότητας με την από 15.4.2011 Πράξη του Προέδρου του Ε΄ Τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας, ζητείται παραδεκτώς η ακύρωση της 15627/2.8.2010 απόφασης Γεν. Γραμματέα Περιφέρειας Ιονίων Νησιών, με την οποία ανακλήθηκε η με 5196/5.4.2007 απόφαση του ιδίου Γραμματέα, με την οποία εκηρύχθη αναδασωτέα έκταση εμβαδού 7.124 τ.μ., στη θέση Νησίδα Καλκιονήσι Δημοτικού Διαμερίσματος Γάιου Περιφέρειας Δήμου Παξών Ν. Κέρκυρας. […] [8]

5. Επειδή μετά την αναθεώρηση του Συντάγματος το 2001, η μεν παρ. 1 του άρθ. 24 αυτού αντικατασταθείσα διατυπώθηκε ως εξής: «Η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του κράτους και δικαίωμα του καθενός. Για τη διαφύλαξή του το κράτος έχει υποχρέωση να παίρνει ιδιαίτερα προληπτικά ή κατασταλτικά μέτρα στο πλαίσιο της αρχής της αειφορίας. Νόμος ορίζει τα σχετικά με την προστασία των δασών και των δασικών εκτάσεων. Η σύνταξη δασολογίου συνιστά υποχρέωση του Κράτους …», υπό δε το άρθρο τούτο (24) προστέθηκε η εξής ερμηνευτική δήλωση: «Ως δάσος ή δασικό οικοσύστημα νοείται το οργανικό σύνολο άγριων φυτών με ξυλώδη κορμό πάνω στην αναγκαία επιφάνεια του εδάφους, τα οποία μαζί με την εκεί συνυπάρχουσα χλωρίδα και πανίδα αποτελούν μέσω της αμοιβαίας αλληλεξάρτησης βιοκοινότητα (δασοβιοκοινότητα) και ιδιαίτερο φυσικό περιβάλλον (δασογενές). Δασική έκταση υπάρχει όταν στο παραπάνω σύνολο η αγρία ξυλώδης βλάστηση, υψηλή ή θαμνώδης, είναι αραιά».

6. Επειδή με την 32/2013 [9] απόφαση της Ολομέλειας του Συμβου-λίου της Επικρατείας κρίθηκε ότι κατά την έννοια της ανωτέρω ερμηνευτικής δηλώσεως, κριτήριο υπάρξεως του δασικού οικοσυστήματος είναι η οργανική ενότητα της επ΄ αυτού βλαστήσεως, τούτο δε κρίνεται εν όψει του είδους και της ηλικίας αυτής καθώς και της κατά τα ανωτέρω θέσεως του εδάφους, επί του οποίου φύεται και των επικρατουσών σε αυτό συνθηκών. Επίσης εκρίθη ότι οι προαναφερόμενες διατάξεις του άρθ. 3 Ν 998/1979 είναι αντίθετες προς το άρθ. 24 Συντ. και την υπό το άρθ. 24 Συντ. ερμηνευτική δήλωση για τους εξής λόγους: α) η της περ. I της παρ. 3 του άρθ. 3, διότι εξαρτά την ύπαρξη ενός δασικού οικοσυστήματος από τη δυνατότητα οικονομικής του εκμεταλλεύσεως, η οποία ενδέχεται μεν να υπάρχει πλην δεν είναι υποχρεωτική, επανεισάγουσα έτσι στη θέση των υιοθετηθέντων από τον αναθεωρητικό νομοθέτη ορισμών της δασικής οικολογίας εκείνους στης δασοπονίας, β) η του πρώτου εδαφίου της περ. II της παρ. 3 του άρθ. 3, διότι πέραν του ότι το δασικό οικοσύστημα πρέπει, σύμφωνα με αυτή, κατά την αμέσως ανωτέρω αντίθετη προς το Σύνταγμα διάταξη, ν΄ αποτελείται αποκλειστικά από δασοπονικά μόνο είδη, εξαρτά την ιδιότητά του ως δασικού οικοσυστήματος από έκταση, της οποίας το ελάχιστο εμβαδόν καθορίζεται αριθμητικώς αδιαφόρως της θέσεως της και των επικρατουσών σε αυτήν εδαφολογικών, κλιματικών και άλλων συνθηκών, γ) η του πρώτου εδαφίου της περ. ΙΙΙ της παρ. 3 του άρθ. 3, διότι πέραν του ότι το δασικό οικοσύστημα πρέπει, κατά την κατά τα ανωτέρω αντίθετη προς το Σύνταγμα διάταξη, ν΄ αποτελείται από δασοπονικά μόνο είδη, εξαρτά την ιδιότητα ενός οικοσυστήματος ως δασικού, όχι από την εν όψει του είδους και της ηλικίας της δασικής βλαστήσεως καθώς και των ιδιομορφιών της περιοχής, όπου αυτή φύεται επίτευξη της οργανικής της ενότητας, αλλά από το ανελαστικό αριθμητικό κριτήριο της συγκομώσεως του εδάφους, όπου αυτή φύεται. Περαιτέρω εκρίθη ότι επειδή το τελευταίο εδάφιο της υπό το άρθ. 24 Συντ. ερμηνευτικής δηλώσεως θέτει ως κριτήριο της διακρίσεως δάσους και δασικής εκτάσεως όχι το υψηλό ή το θαμνώδες της επ΄ αυτής βλαστήσεως, αλλά το αραιό ή μη αυτής, οι ανωτέρω διατάξεις πέραν της κατά τα ανωτέρω αντισυνταγματικότητάς τους, διότι προϋποθέτουν την ύπαρξη δασοπονικών μόνον ειδών και μάλιστα επί αριθμητικώς προσδιοριζόμενης ελαχίστης εκτάσεως, προσκρούουν και στο τελευταίο εδάφιο της υπό το άρθ. 24 Συντ. ερμηνευτικής δηλώσεως, διότι δεν θέτουν ως κριτήριο χαρακτηρισμού μιας εκτάσεως ως δάσους ή δασικής το αραιό ή μη της επ΄ αυτής δασικής βλαστήσεως, αλλ΄ άλλο κριτήριο που συνάπτεται με το ύψος της βλαστήσεως, εφ΄ όσον η άνω του 25% συγκόμωση των επί μιας εκτάσεως δασοπονικών ειδών συνεπάγεται τον χαρακτηρισμό της τόσο ως δάσους, άρα μη αραιής βλαστήσεως όσο και ως δασικής εκτάσεως άρα αραιής βλαστήσεως, αρκεί στην τελευταία αυτή περίπτωση (για τον χαρακτηρισμό της δηλ. ως δασικής) η βλάστηση να είναι θαμνώδης, άρα χαμηλή, ακόμα και αν η συγκόμωσή της είναι 100%. Κατά την ίδια δε απόφαση, σύμφωνα με την υπό το άρθ. 24 Συντ. ερμηνευτική δήλωση, το δάσος και η δασική έκταση μπορεί ν΄ αποτελούνται από οποιοδήποτε είδος ή είδη άγριων ξυλωδών φυτών, δασοπονικών ή μη, εφ΄ όσον αυτά αποτελούν οργανική ενότητα, η οποία εξ άλλου δεν εξαρτάται από μαθηματικώς οριζόμενο ποσοστό συγκομώσεως.

7. […] Κατά την έννοια των διατάξεων αυτών [10] κάθε αποψιλούμενη δασική έκταση, δημόσια ή ιδιωτική, κηρύσσεται υποχρεωτικώς αναδασωτέα με μόνη την αντικειμενική διαπίστωση της συνδρομής των προϋποθέσεων που προβλέπει η ως άνω συνταγματική διάταξη. Μόνο εάν το δάσος ή οι δασικές εκτάσεις είχαν απολέσει το δασικό τους χαρακτήρα προ της 11ης Ιουνίου 1975 για νόμιμη αιτία και όχι συνεπεία αυθαίρετης και παράνομης ανθρώπινης ενέργειας, καθίσταται δε αδύνατη η ανατροπή της καταστάσεως που έχει δημιουργηθεί, συντρέχει περίπτωση εξαιρέσεως από την υποχρέωση αναδασώσεως. Προκειμένου δε να στοιχειοθετηθεί κατ΄ αρχήν υποχρέωση της Διοικήσεως να εξετάσει κατ΄ ουσίαν και ενδεχομένως ν΄ ανακαλέσει απόφασή της περί αναδασώσεως, πρέπει να τεθούν υπ΄ όψη της νέα συγκεκριμένα στοιχεία, τα οποία αληθή υποτιθέμενα, ανατρέπουν την πραγματική βάση, στην οποία στηρίχθηκε η έκδοση αυτής, θεμελιώνοντας πλάνη περί τα πράγματα. Άλλως η απόφαση περί αναδασώσεως είναι δυνατόν να αρθεί, μόνον όταν έχει αυτή υλοποιηθεί και έχει ολοκληρωθεί η αναδημιουργία της καταστραφείσας δασικής βλαστήσεως (ΣτΕ 4456/2010, 634,1740/2012 κ.ά.).

8. Επειδή εξ άλλου από τον συνδυασμό των παρατιθέμενων στην προηγούμενη σκέψη διατάξεων με αυτές των άρθ. 10 παρ. 3, 11 παρ. 1, 12 παρ. 1, 2, 4, 5 και 7, 13 παρ. 1 και 3 και 14 Ν 998/1979 καθώς και του άρθ. 2 παρ. 1 και 2 ΠΔ 1141/1980 (ΦΕΚ Α΄ 288), προκύπτει ότι η διαδικασία προσωρινής επιλύσεως αμφισβητήσεων για τον χαρακτήρα εκτάσεως ως δάσους (ή δασικής εκτάσεως) ή μη, η οποία εκκινεί με πράξη του οικείου Δασάρχη και η διαδικασία κηρύξεως εκτάσεως ως αναδασωτέας, η οποία ενεργείται από τον οικείο Γενικό Γραμματέα Περιφέρειας, είναι διαδικασίες κατ΄ αρχήν διακεκριμένες μεταξύ τους. Ειδικότερα η κήρυξη εκτάσεως ως αναδασωτέας επιβάλλεται κατά το Σύνταγμα και τον νόμο υποχρεωτικώς, με σκοπό ν΄ ανακτήσει η συγκεκριμένη έκταση τον χαρακτήρα της ως δάσους ή δασικής εκτάσεως, τον οποίο απώλεσε για έναν από τους λόγους που μνημονεύονται στο άρθ. 117 παρ. 3 Συντ. Πρόκειται δηλ. για διαδικασία αποκαταστάσεως ή ανακτήσεως φυσικού κεφαλαίου που καταστράφηκε, ήτοι του δασικού οικοσυστήματος, η οποία διακρίνεται σαφώς από τη διαδικασία έγκυρης διαπιστώσεως ότι ορισμένη έκταση αποτελεί ή όχι δασικό οικοσύστημα. Στην τελευταία αυτή περίπτωση, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθ. 14 998/1979, το αρμόδιο όργανο προβαίνει και μάλιστα προσωρινά, μέχρι να καταρτισθεί δασολόγιο, στη διαπίστωση, αν μία έκταση αποτελεί ή όχι κατά τον χρόνο ασκήσεως της αρμοδιότητάς του δασικό οικοσύστημα, προκειμένου να παρασχεθεί η κατά το Σύνταγμα οφειλόμενη στην έκταση αυτή προστασία. Επομένως αν ο Δασάρχης, ασκώντας την κατ΄ άρθ. 14 Ν 998/1979 αρμοδιότητά του, διαπιστώσει ότι μία έκταση, η οποία είχε κατά το παρελθόν δασικό χαρακτήρα, τον έχει απολέσει για κάποιον από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθ. 117 παρ. 3 Συντ. και στο άρθ. 38 Ν 998/1979, οφείλει να απόσχει του χαρακτηρισμού και να παραπέμψει την υπόθεση στο αρμόδιο για την κήρυξη αυτής ως αναδασωτέας όργανο, δηλ. στον Γενικό Γραμματέα της οικείας Περιφέρειας, σύμφωνα με τα οριζόμενα στην παρ. 3 άρθ. 41 Ν 998/1979. Αντιστρόφως, αν έχει προηγηθεί η κήρυξη εκτάσεως ως αναδασωτέας, δηλ. ως καταστραφέντος δασικού οικοσυστήματος, το οποίο χρήζει αποκαταστάσεως, δεν υπάρχει πλέον έδαφος χαρακτηρισμού της εκτάσεως ως δασικής ή μη. Τα όργανα του άρθ. 14 Ν 998/1979, δεσμευόμενα από τη μη ελεγχόμενη παρεμπιπτόντως πράξη αναδασώσεως, οφείλουν είτε να απόσχουν από την έκδοση πράξεως χαρακτηρισμού είτε να περιορισθούν απλώς στη διαπίστωση ότι η συγκεκριμένη έκταση έχει κηρυχθεί αναδασωτέα και εκ του λόγου αυτού αποτελεί δασική έκταση. Αν εξ άλλου έχει περαιωθεί η κατά τα άρθ. 14 επ. Ν 998/1979 διαδικασία και έχει καταλήξει στη διαπίστωση ότι η συγκεκριμένη έκταση δεν έχει τον χαρακτήρα δάσους ή δασικής εκτάσεως, κατ΄ αρχήν δεν υπάρχει δυνατότητα κηρύξεως της εκτάσεως αυτής ως αναδασωτέας, κατ΄ άρθ. 38 Ν 998/1979, εκτός αν είτε υπάρξουν νεότερα στοιχεία, δηλ. πραγματικά δεδομένα, τα οποία δεν είχαν τεθεί υπ΄ όψη της Διοικήσεως, όταν προέβαινε στον κατ΄ άρθ. 14 Ν 998/1979 ως άνω χαρακτηρισμό είτε η έκταση αυτή, αποκτήσει δασική μορφή επιγενομένως, δηλ. μετά τον χαρακτηρισμό της ως μη δασικής (ΣτΕ 3448/2007 7μ., 838/2002 7μ.). Αυτή την έννοια έχει εξ άλλου και η διάταξη της παρ. 2 του άρθ. 21 Ν 3208/2003, η οποία αποδίδοντας την ανωτέρω νομολογία του Δικαστηρίου, ορίζει μεταξύ άλλων ότι: «… Οι εκτάσεις που κρίθηκαν από τις επιτροπές της παρ. 3 του άρθ. 10 [Ν 998/1979] ως μη δασικές, δεν υπάγονται στις διατάξεις του Δασικού Κώδικα, τυχόν δε αποφάσεις, με τις οποίες οι εν λόγω εκτάσεις κηρύχθηκαν αναδασωτέες … αίρονται υποχρεωτικά, με πράξη του αρμοδίου οργάνου» (ΣτΕ 1740/2012). […] [11]

10. Επειδή στην προκειμένη περίπτωση από τα στοιχεία της δικογραφίας προκύπτουν τα εξής: Με την από 10.3.1976 αίτησή τους οι Χ κ.λπ. ζήτησαν την αναγνώριση κυριότητας επί εκτάσεως δασικού χαρακτήρα, 90 στρ. (κατά την αίτησή τους) και 107 στρ. (κατά την επιτόπια εμβαδομέτρηση), η οποία αποτελεί το νησί Καλκιονήσι (ή Καλτσονήσι) Περιφέρειας Παξών Κέρκυρας. Από τον Δασολόγο του Δασαρχείου Κέρκυρας Δ1 συντάσσεται, κατόπιν αυτοψίας, η από 9.4.1976 έκθεση επί της διεκδικουμένης αυτής εκτάσεως, στην οποία αναφέρεται ότι: το νησί καλλιεργείτο κατά το παρελθόν στο μεγαλύτερο μέρος αυτού (ολόκληρη η έκταση που καλλιεργείτο ήταν περιφραγμένη με μανδρότοιχο, βρέθηκαν δε μέσα σε αυτή παλιές βαθμίδες, δύο παλιές ασβεστοκάμινοι, παλιά άτομα ελιάς, ίχνη δύο κατοικιών, δεξαμενής νερού, μαντριού, φούρνου και καμινιού), στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε με συνέπεια να καλυφθεί από πλούσια βλάστηση. Στο νησί υπάρχει ως κύριο είδος βλάστησης το πουρνάρι, ηλικίας από 100 ετών (το παλαιότερο) έως 5 ετών (το νεότερο) καθώς και ομάδες πρίνου δενδρώδους μορφής, ηλικίας 40-60 ετών και δευτερεύον είδος είναι δένδρα (μυρτιές, σχίνοι, ασφάκες, ασπάλαθοι, ελιές, αμυγδαλιές, μουριές, δάφνες) σε μείξη με τα παραπάνω κύρια είδη. Ολόκληρο το νησί παρουσιάζει αυξημένη υψηλή δασοκάλυψη πλην του νοτιοανατολικού τμήματος αυτού, του οποίου η βλάστηση είναι πενιχρή λόγω της επίδρασης των ισχυρών θαλάσσιων ανέμων και ότι δεν υφίσταται βλάστηση σε μία ζώνη πλάτους 5 έως 10 μ. πλησίον της παραλίας, λόγω της ίδιας ως άνω επιδράσεως. Το ξυλαπόθεμα του νησιού κυμαίνεται σε 3 τόνους/στρ. Με την …/4.7.1988 απόφαση του τότε Υπουργού Γεωργίας αναγνωρίσθηκε το παραπάνω νησί (Καλτσονήσι) ως ιδιωτική έκταση δασικού χαρακτήρα, σύμφωνα με το άρθ. 8 Ν 998/1979, το εμβαδόν αυτής προσδιορίσθηκε στα 96.500 τ.μ., ως κύριοι δε αυτής αναγνωρίσθηκαν οι Φ (μετά τον θάνατο του συζύγου της Χ), Φ1, Φ2, Φ3 και Φ4 (και τα τέκνα αυτής: Φ5, Φ6, Φ7) και στη συνεχεία, με το από 18.8.1988 πρωτόκολλο παράδοσης και παραλαβής δασικής έκτασης, η εν λόγω έκταση παραδόθηκε σε αυτούς. Εν τω μεταξύ, με την …/24.1.1984 απόφαση του τότε Υπουργού Πολιτισμού και Επιστημών, η οποία εκδόθηκε κατ΄ εξουσιοδότηση των άρθ. 1 και 5 Ν 1469/1950 και δημοσιεύθηκε στην ΕτΚ (τόμ. Β΄ 148/15.3.1984), το εν λόγω νησί χαρακτηρίσθηκε ως «τοπίο ιδιαίτερου φυσικού κάλλους», διότι παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον από πλευράς φυσικού τοπίου. Κατά την αυτοψία, που διενεργήθηκε την 1.3.2007, από τη δασοπόνο Δ2, υπάλληλο της Δ/νσης Δασών Κέρκυρας, για την οποία συντάχθηκε η από 7.3.2007 έκθεση αυτοψίας, διαπιστώθηκε ότι στο παραπάνω νησί έγινε παράνομη αποψίλωση, σε άγνωστο χρόνο, δασικού χαρακτήρα έκτασης 7.124 τ.μ. Στην έκθεση αυτή αναφέρεται ειδικότερα ότι η αποψιλωθείσα έκταση συνορεύει σε όλες τις πλευρές της με ιδιωτική έκταση δασικού χαρακτήρα, ότι από την έκδοση της προαναφερομένης …/4.7.1988 αποφάσεως του τότε Υπουργού Γεωργίας, με την οποία αναγνωρίσθηκε ο δασικός χαρακτήρας του νησιού χωρίς να έχει εξαιρεθεί κανένα τμήμα του, ούτε να έχει επέλθει οποιαδήποτε μεταβολή (σύμφωνα με τα στοιχεία της υπηρεσίας) μέχρι την αυτοψία κανείς δεν αμφισβήτησε τον δασικό της χαρακτήρα: Επίσης αναφέρεται ότι: «Η (αποψιλωθείσα) έκταση καλυπτόταν στο μεγαλύτερο μέρος της από άτομα της διάπλασης των αειφύλλων πλατυφύλλων (πουρνάρι, αγριελιά, σχοίνος κ.λπ.) καθώς και από άτομα κυπαρίσσου προς τη νότια πλευρά της. Το μέσο ύψος της δασικής βλάστησης εκτιμάται στα 3,5 μ., η εκτιμούμενη ηλικία από 20 έως άνω των 50 ετών και ο βαθμός συγκόμωσης 0,8-1. Εντός της εν λόγω έκτασης μετά την αποψίλωση έχουν απομείνει λίγα διάσπαρτα άτομα πουρναριού, καθώς και άτομα κυπαρίσσου προς τη νότια πλευρά (μερική αποψίλωση). Μετά την απομάκρυνση της δασικής βλάστησης εμφανίσθηκαν ίχνη παλιάς καλλιέργειας (εγκαταλειμμένα ελαιόδενδρα, παλιές βαθμίδες – ξηρολιθιές, παλιά πέτρινα τοιχεία και δύο παλιά μισογκρεμισμένα κτίσματα)». Με βάση τις διαπιστώσεις αυτές και μετά τη με αρ. πρωτ. …/29.3.2007 εισήγηση της Δ/νσης Δασών Ν. Κέρκυρας, η παραπάνω έκταση (7.124 τ.μ.) κηρύχθηκε αναδασωτέα με την …/5.4.2007 απόφαση του Γεν. Γραμματέα Περιφέρειας Ιονίων Νήσων, με σκοπό, όπως αναφέρεται στην απόφαση αυτή, τη διατήρηση του δασικού χαρακτήρα αυτής, τον αποκλεισμό της διάθεσής της για άλλη χρήση και την αποκατάσταση της καταστραφείσας από την παράνομη αποψίλωση δασικής βλάστησης, αποτελουμένης από πουρνάρι, σχοίνο, αγριελιά και άλλα άτομα της διάπλασης των αείφυλλων πλατύφυλλων καθώς και από άτομα κυπαρίσσου προς τη νότια πλευρά της. Στη συνέχεια με την από 22.3.2007 αίτησή του ο Φ5 ζήτησε την έκδοση πράξης χαρακτηρισμού για την ως άνω νησίδα Καλτσονήσι (96.500 τ.μ.). Κατά την αυτοψία που διενεργήθηκε από τη δασολόγο Δ2, υπάλληλο της Δ/νσης Δασών Κέρκυρας (βλ. την από 4.4.2008 έκθεση αυτοψίας), διαπιστώθηκε ότι η έκταση των 11.831,03 τ.μ., στην οποία περιλαμβάνεται και η ως άνω αποψιλωθείσα έκταση, για την οποία διατάχθηκε η αναδάσωση: «Καλύπτεται από δασικά είδη της διάπλασης αειφύλλων πλατύφυλλων (πουρνάρι, σχοίνος, ασπάλαθος, αγριελιά), ηλικίας 10-50 ετών, μέσου ύψους 1-3 μ. με βαθμό συγκόμωσης 0,5. Σε όλη την έκταση υπάρχουν βαθμίδες από ξηρολιθοδομή και ελαιόδενδρα μεγάλης ηλικίας, τα οποία είναι καταπιεσμένα λόγω της ανάπτυξης της δασικής βλάστησης αλλά και λόγω της εγγύτητας στη θάλασσα. Στο κέντρο περίπου της έκτασης υπάρχει παλιά ερειπωμένη οικία, ενώ στο ανατολικό όριο βρίσκεται μικρό ερειπωμένο οίκημα, το οποίο είχε μάλλον χρήση βοηθητικού χώρου (αποθήκη). Το σύνολο σχεδόν της έκτασης περικλείεται από τοίχο από ξηρολιθοδομή. Στις αεροφωτογραφίες έτους 1945 του αρχείου της υπηρεσίας η εν λόγω έκταση στο σύνολό της εμφανίζεται με αγροτική μορφή. Τα φυόμενα δασικά είδη αποτελούν οργανική ενότητα, η οποία δύναται με δασική εκμετάλλευση να παράγει δασικά προϊόντα. Η δασική βλάστηση δεν είναι αραιή. Η δασική βλάστηση δεν είναι πενιχρή. Η έκταση έχει συντελεστή συγκόμωσης μεγαλύτερο του 25%. Το εμβαδόν της έκτασης είναι μεγαλύτερο των 0.3 εκταρίων. Η δασική βλάστηση εμφανίζεται με μορφή θάμνων. Η δασική βλάστηση δεν παρουσιάζει κατακόρυφη δομή. Κατά τη φωτοερμηνεία των αεροφωτογραφιών της ΓΥΣ του αρχείου της Δ/νσης Δασών Κέρκυρας προέκυψε για την ίδια ως άνω έκταση ότι: Κατά το έτος 1945 ορίζεται ολόκληρη προφανώς από λιθόδμητο τοίχο, ενώ και εντός του υπάρχουν λιθιές κατά μήκος των ισοϋψών, αλλά εγκάρσιος σε αυτές τοίχος. Στο ανατολικό όριο της έκτασης υπάρχει κτίσμα (μάλλον οικία), ενώ η έκταση καλύπτεται κυρίως από χαμηλή βλάστηση, πιθανότατα αγρωστώση, με τα μεγαλύτερα δένδρα (ελαιόδενδρα) να εμφανίζονται κυρίως σε ομάδες. Κατά το έτος 1960, η έκταση αυτή εμφανίζει μορφή όμοια με αυτήν του έτους 1945. Κατά το έτος 1981, στην έκταση, έχει εγκατασταθεί δασική βλάστηση στη βόρεια κυρίως πλευρά και σε μικρότερο βαθμό στο κέντρο. Η οικία στο ανατολικό τμήμα είναι εμφανώς εγκαταλελειμμένη και έχει καταστραφεί η οροφή της, ενώ οι λιθιές και οι τοίχοι που ορίζουν την έκταση αυτή, δεν είναι πλέον ευδιάκριτοι, πιθανόν λόγω της εγκατάλειψης, αλλά και λόγω της ανάπτυξης της δασικής βλάστησης κατά θέσεις. Το έτος 1984, η εν λόγω έκταση έχει εγκαταλειφθεί πλήρως. Τα όριά της δεν είναι πλέον σαφή και έχει αναπτυχθεί σε όλο το εμβαδόν θαμνώδης κυρίως δασική βλάστηση». Εν όψει των παραπάνω διαπιστώσεων, η παραπάνω δασολόγος κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η εν λόγω έκταση (των 11.831,03 τ.μ.) εμπίπτει στην παρ. 1 του άρθ. 12 Ν 3208/2003 και δεν εμπίπτει στην παρ. 3 του ιδίου άρθρου (δεν καλύπτεται από δάσος δρυός, πεύκης, οξυάς, ελάτης, πλατάνου, σκλήθρου και καστανιάς) και σύμφωνα με το άρθ. 21 παρ. 8 Ν 3208/2003, δεν υπάγεται στις διατάξεις του Δασικού Νόμου. Με βάση τα παραπάνω ο Δ/ντής Δασών Ν. Κέρκυρας, αποδεχόμενος το ως άνω συμπέρασμα της δασολόγου, εξέδωσε τη με αριθ. πρωτ. …/7.4.2008 πράξη χαρακτηρισμού, σύμφωνα με την οποία η παραπάνω έκταση (11.831,03 τ.μ.) χαρακτηρίσθηκε ως δασική έκταση του άρθ. 3 παρ. 2 Ν 998/1979, όπως αυτό τροποποιήθηκε με το άρθ. 1 Ν 3208/2003, υπαγομένη στην κατηγορία α΄ του άρθ. 4 παρ. 1 και στις κατηγορίες γ΄, δ΄, ε΄ του άρθ. 4 παρ. 2 του ιδίου ως άνω νόμου. Μετά τη δημοσίευση και την οριστικοποίηση της πράξης αυτής (δεδομένου ότι κανείς δεν προσέφυγε εναντίον της), εκδόθηκε η με αριθ. πρωτ. …/7.7.2008 βεβαίωση τελεσιδικίας αυτής, στην οποία αναφέρεται ότι ειδικά για το τμήμα έκτασης εμβαδού 7.124,77 τ.μ., που αποτελεί μέρος της ως άνω έκτασης εμβαδού 11.831,03 τ.μ. και έχει κηρυχθεί αναδασωτέο με την …/5.4.2007 απόφαση ΓΓΠΙΝ, η βεβαίωση αυτή δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ενώπιον αρχών για την εξασφάλιση πάσης φύσεως αδειών ή επεμβάσεων πριν την ολοκλήρωση της άρσης της ανωτέρω απόφασης κήρυξης ως αναδασωτέας. Ακολούθως με βάση την παραπάνω πράξη χαρακτηρισμού και κατόπιν της με αριθ. πρωτ. …/8.8.2008 σχετικής εισήγησης του Δ/ντή Δασών Κέρκυρας, ο Γεν. Γραμματέας Περιφέρειας Ιονίων Νησιών, με τη με αριθ. πρωτ. …/14.8.2008 απόφασή του, ανακάλεσε τη με αριθ. …/5.4.2007 απόφαση περί αναδάσωσης. Η απόφαση όμως αυτή δεν δημοσιεύθηκε στην ΕτΚ και επεστράφη για επανασύνταξη. Στη συνέχεια μετά την ισχύ του Ν 3698/2008 (άρθ. 36 παρ. 3), η Δ/νση Δασών Κέρκυρας, θεωρώντας με βάση τα προαναφερόμενα ότι είναι υποχρεωτική η άρση της αναδάσωσης για το τμήμα της έκτασης, εμβαδού 7.1,24,77 τ.μ., σύμφωνα με την παρ. 9 του άρθ. 21 Ν 3208/2003, αφού δεν αποτελεί δάσος, παρέπεμψε την υπόθεση ενώπιον της πρωτοβάθμιας Επιτροπής Επίλυσης Δασικών Αμφισβητήσεων. Η Επιτροπή αυτή, αφού έλαβε υπ΄ όψη της: α) την προαναφερόμενη από 4.4.2008 έκθεση αυτοψίας του δασολόγου της Δ/νσης Δασών Ν. Κέρκυρας «σύμφωνα με την οποία η επίμαχη έκταση των 7.124,77 τ.μ. καλύπτεται από δασική βλάστηση αείφυλλων πλατύφυλλων και συγχρόνως εμπίπτει στην παρ. 1 του άρθ. 12 Ν 3208/2003, δηλ. εμφανίζεται με αγροτική μορφή το έτος 1945, δεν εμπίπτει στην παρ. 3 του ίδιου άρθρου (διότι δεν καλύπτεται από δάσος δρυός, πεύκης, οξυάςν ελάτης, πλατάνου, σκλήθρου και καστανιάς), β) τη με αριθ. πρωτ. …/7.4.2008 πράξη χαρακτηρισμού και την κατά τα παραπάνω οριστικοποίηση αυτής και γ) τη με αριθ. πρωτ. …/10.9.2009 απάντηση του Υπουργείου Αγροτ. Ανάπτυξης σε σχετικά ερωτήματα της Επιτροπής, κατά την οποία «η έκταση εμβαδού 96.500 τ.μ. στη θέση Καλκιονήσι Γαΐου Παξών αναγνωρίσθηκε ως ιδιωτική έκταση δασικού χαρακτήρα και σύμφωνα με όσα αναφέρονται στο άρθ. 10 Ν 3208/2003 δεν μπορεί να υπαχθεί στο άρθ. 12», με την …/28.4.2010 απόφασή της κατόπιν αποδοχής σχετικής εισήγησης του Δ/ντή Δασών, αποφάνθηκε να γίνει ανάκληση της …/5.4.2007 απόφασης ΓΓΠΙΝ περί κήρυξης ως αναδασωτέας της παραπάνω έκτασης των 7.124 τ.μ. στη νησίδα Καλτσονήσι, σύμφωνα με το άρθ. 21 παρ. 9 Ν 3208/2003. Με βάση την απόφαση αυτή και μετά την από 9.8.2010 εισήγηση του Δ/ντή Δασών Κέρκυρας, ο ΓΓΠΙΝ με την προσβαλλόμενη …/23.8.2010 απόφασή του, η οποία δημοσιεύθηκε στην ΕτΚ (ΦΕΚ Δ΄ …/30.9.2010), ανακάλεσε την …/2007 απόφαση και ήρε την αναδάσωση του παραπάνω τμήματος των 7.124 τ.μ., με την αιτιολογία ότι η έκταση αυτή εμφανίζεται με αγροτική μορφή κατά το έτος 1945, έχει τίτλους ιδιοκτησίας προ του 1946 με συνεχή διαδοχή και νομίμως μεταγεγραμμένων, εμπίπτει στην παρ. 1 του άρθ. 12 Ν 3208/2003 και δεν εμπίπτει στην παρ. 3 του ιδίου άρθρου και σύμφωνα με το άρθ. 21 παρ. 8 Ν 3208/2003 δεν υπάγεται στις διατάξεις του Δασικού Νόμου.

11. Επειδή ναι μεν με τις αριθ. πρωτ. …/7.4.2008 πράξη χαρακτηρισμού του Δ/ντη Δασών Ν. Κέρκυρας και την …/28.4.2010 απόφαση της πρωτοβάθμιας Επιτροπής Επίλυσης Δασικών Αμφισβητήσεων, η επίμαχη έκταση των 7.124 τ.μ. χαρακτηρίσθηκε ως δασική έκταση του άρθ. 3 παρ. 2 Ν 998/1979, όπως αυτό τροποποιήθηκε με το άρθ. 1 Ν 3208/2003, υπαγομένη στην κατηγορία α΄ του άρθ. 4 παρ. 1 και στις κατηγορίες γ΄, δ΄, ε΄ του άρθ. 4 παρ. 2 του ιδίου ως άνω νόμου και προσδιορίσθηκε ότι η ως άνω έκταση εμπίπτει στην παρ. 1 του άρθ. 12 Ν 3208/2003 και δεν εμπίπτει στην παρ. 3 του ιδίου άρθρου (διότι δεν καλύπτεται από δάσος δρυός, πεύκης, οξυάς, ελάτης, πλατάνου, σκλήθρου και καστανιάς), μη υπαγομένη σύμφωνα με το άρθ. 21 παρ. 8 Ν 3208/2003 στις διατάξεις του Δασικού Νόμου, με την αιτιολογία ότι σύμφωνα με τις διαπιστώσεις της από 4.4.2008 έκθεσης αυτοψίας της δασολόγου Δ2, η δασική βλάστηση είναι θαμνώδης και δεν παρουσιάζει κατακόρυφη δομή, δεν εξετάσθηκε όμως αν η έκταση αυτή εν όψει της κατάστασής της, που περιγράφεται σε όλες τις αναφερόμενες στο ιστορικό εκθέσεις αυτοψίας, μπορούσε να θεωρηθεί δάσος κατά την έννοια του άρθ. 24 παρ. 1 Συντ. και της σχετικής ερμηνευτικής δήλωσης αυτού, ανεξαρτήτως της χαμηλής και θαμνώδους δασικής βλάστησης και του βαθμού συγκόμωσης αυτής. Και τούτο διότι αφ΄ ενός μεν σύμφωνα δε με όσα αναφέρθηκαν στην έκτη σκέψη της παρούσας, το τελευταίο εδάφιο της υπό το άρθ. 24 Συντ. ερμηνευτικής δηλώσεως θέτει ως κριτήριο της διακρίσεως δάσους και δασικής εκτάσεως όχι το υψηλό ή το θαμνώδες της επ΄ αυτής βλαστήσεως, αλλά το αραιό ή μη αυτής, ανεξαρτήτως μάλιστα του βαθμού συγκομώσεως, αφ΄ ετέρου δε στην αρχική από 9.4.1976 έκθεση αυτοψίας του Δασολόγου Δ1 αναφέρεται ότι το εν λόγω νησί «ήταν καλυμμένο από πλούσια βλάστηση και παρουσίαζε αυξημένη υψηλή δασοκάλυψη», στη μετέπειτα από 7.3.2007 έκθεση αυτοψίας της δασοπόνου Δ2 αναφέρεται ότι η αποψιλωθείσα έκταση περιστοιχίζεται από ιδιωτική έκταση δασικού χαρακτήρα και καλυπτόταν στο μεγαλύτερο μέρος της από άτομα της διάπλασης των αείφυλλων πλατύφυλλων, καθώς και από άτομα κυπαρίσσου στη νότια πλευρά της και στην τελευταία από 4.4.2008 έκθεση αυτοψίας αναφέρεται ότι η εν λόγω έκταση «καλύπτεται από δασικά είδη της διάπλασης αειφύλλων πλατύφυλλων (πουρνάρι, σχοίνος, ασπάλαθος, αγριελιά), ηλικίας 10-50 ετών … τα φυόμενα δασικά είδη αποτελούν οργανική ενότητα, η οποία δύναται με δασική, εκμετάλλευση να παράγει δασικά προϊόντα. Η δασική βλάστηση δεν είναι αραιή. Η δασική βλάστηση δεν είναι πενιχρή … Κατά το έτος 1981, στην έκταση έχει εγκατασταθεί δασική βλάστηση στη βόρεια κυρίως πλευρά και σε μικρότερο βαθμό στο κέντρο. Η οικία στο ανατολικό τμήμα είναι εμφανώς εγκαταλελειμμένη και έχει καταστραφεί η οροφή της, ενώ οι λιθιές και οι τοίχοι που ορίζουν την έκταση αυτή, δεν είναι πλέον ευδιάκριτοι, πιθανόν λόγω της εγκατάλειψης, αλλά και λόγω της ανάπτυξης της δασικής βλάστησης κατά θέσεις. Το έτος 1984, η εν λόγω έκταση έχει εγκαταλειφθεί πλήρως. Τα όριά της δεν είναι πλέον σαφή και έχει αναπτυχθεί σε όλο το εμβαδόν θαμνώδης κυρίως δασική βλάστηση».

12. Επειδή εν όψει των προαναφερομένων, η προσβαλλομενη με αρίθ. …/23.8.2010 απόφαση του Γεν. Γραμματέα Περιφέρειας Ιονίων Νησιών, που στηρίζεται στις παραπάνω πράξεις (…/7.4.2008 πράξη χαρακτηρισμού και …/28.4.2010 απόφαση της ΠΕΕΔΑ), με την οποία ανακλήθηκε η …/5.4.2007 απόφαση του ιδίου οργάνου περί αναδάσωσης της επίμαχης έκτασης με την ίδια ακριβώς με αυτές αιτιολογία, είναι πλημμελώς αιτιολογημένη, διότι έκρινε ότι η εν λόγω έκταση δεν εμπίπτει στην παρ. 3 του άρθ. 21 Ν 3208/2003, χωρίς να εξετάσει, όπως είχε υποχρέωση σύμφωνα με τα άρθ. 12 παρ. 3 και 21 παρ. 9 Ν 3208/2003, αν εν όψει της προαναφερομένης στην έκτη σκέψη 32/2013 απόφασης της Ολομέλειας του ΣτΕ, η επίμαχη έκταση είχε τη μορφή δάσους πριν την αποψίλωσή της λόγω της πυκνής δασικής βλάστησης που υπήρχε σε αυτή, όπως διαπιστώθηκε κατά τις αναφερόμενες στο ιστορικό αυτοψίες κατά την έννοια του άρθ. 3 παρ. 1 Ν 998/1979, οπότε δεν θα ήταν εφαρμοστέες οι διατάξεις των παρ. 8 και 9 του άρθρου 21 Ν 3208/2003 και δεν θα μπορούσε να εκδοθεί πράξη αυτής, ούτε να ανακληθεί η πράξη αναδάσωσής της, σύμφωνα με όσα προαναφέρθηκαν στις έβδομη και όγδοη σκέψεις της παρούσας. Συνεπώς, για τον λόγο αυτό που προβάλλεται βάσιμα, πρέπει να ακυρωθεί η απόφαση αυτή, ενώ παρέλκει ως αλυσιτελής η έρευνα των λοιπών λόγων ακυρώσεως. […]

[Δέχεται την αίτηση.]

πηγή: http://www.nbonline.gr/journals/5/volumes/266/issues/1222/lemmas/4873701

Written by dds2

27 Ιανουαρίου, 2014 at 6:21 μμ

Αναρτήθηκε στις Uncategorized

Tagged with , ,

για το πρόβλημα των χειμάρρων

leave a comment »

Ενάντια στου χειμάρρου την ορμή…

Η δασική υπηρεσία αντιμέτωπη με το χειμαρρικό πρόβλημα της χώρας. (Μέρος 3ο από το 3ο)

Του Αντώνιου Β. Καπετάνιου

24 Αύγουστος, 2012
πηγή: www.greekarchitects.gr/gr/γαιας-αναγνωσμα/ενάντια-στου-χειμάρρου-την-ορμή…-id5892

Ήθελε κόπο η δημιουργία…
Είχεν πορεία η δημιουργίακαι κόπο πολύ… Ήταν ο εγκρεμός πώπρεπε να διαβείς και το κίντυνο μονοπάτι πώπρεπε να πορέψεις. ΄Ηταν το δυσπρόσιτο και η καταμπροστά άκρια της γης, που σε φόβιζε. Ήταν το εφιαλτικό, τυραγνικό τοπίο που σ’ αναστάτωνε και η βαθιά χαρακωμένη γης που σε αγρίωνε. Όλα της φύσης τα στοιχειά -λόγω της κακοπάθειάς της-, πώπρεπε να υποστείς, και την Οδύσσεια του σκοπού σου να υποφέρεις, για να στήσεις μνημεία της γης και μια στάλα υδρόγειο να δρέψεις. Είχε το λοιπόν ευγένεια η προσπάθεια, και φρόνηση, και τιμή, και ευθύνη, κι ήθελε ψυχή από τον γαιώδη επιστημονικό άνθρωπο για τον ανασκωμό της ολίγης Ελλάδας που απέμεινε, ως φοβερά κληρονομιά της φθόρας της…

Στον απροσέγγιστο, λόγω της αγριότης του, τόπο, έπρεπε να προστρέξουν οι οι «θεραπευτές της γης»… (από το αρχείο της δασικής υπηρεσίας).

Έπρεπε οι «θεραπευτές της γης», να ζυγίσουν τον τόπο, να τον μετρήσουν και να ορθοτομήσουν, και με έγνοια, με συναίσθημα, με πνοή να τον αναπλάσσουν, κατά το ευ της δημιουργίας. Ήθελε κόπο γι’ αυτό, καθώς απροσέγγιστος, λόγω της αγριότης του, ήτο ο τόπος της φθοράς… Ήταν πολύ το κακό κι είχε πολύ αιτία. Γι’ αυτό, πρώτα έπρεπε να νοιώσεις τη γη, για να τη μελετήσεις κατόπιν και να τη θεραπεύσεις. Το ιδιότροπο της χαλασμένης φύσης έκαμε τη στείρα γη να γένεται νεροβουνό, τον ξέρακα να ξεχυλά από νερό και την πέτρα ν’ αποκαλύπτεται καταχθόνια. Η χώρα, ένα γυμνό πετρόβουνο, ρυάζονταν με το πρώτο ανεμοβρόχι και χοχλακούσε στο βαρύ θυμό τ’ ουρανού ματώνοντας τα γέρικα σπλάχνα της. Ήθελε γι’ αυτό προσπάθεια να σε δεχτεί κι εμπιστεύσιμός της να γίνεις -καθώς, τα έργα σου την πλήγωσαν πολύ!

Στην έσω χώρα, την αυχμηρά, την άστεργη, τη δυσπρόσιτη, που η φθορά τ’ ανθρώπου την είχε βασανίσει, έπρεπε να προστρέξουν οι νοιώστοι της γης και με νόηση κι επιστήμη να την ορθώσουν. Με βάσανο και περιπέτεια φτιαχνόταν τούτη η ποιητική. Τα καταπεπτωκότα της φύσης και το τεταραγμένο της πλάσης απαιτούσαν κουράγιο, θέληση, θάρρος, νεύρο, για να προσεγγίσεις το ενδότερον της γης και να προσκεφτείς στο σκήμα της. Να την περισκοπίσεις, να την ερμηνεύσεις, να τη μετρήσεις, να την αποτυπώσεις, να τη διοργανώσεις, να τη δουλέψεις. Απαιτούσε ανθρώπους Ηρακλείς, ορθούς του σκοπού, αθλητές της επιστήμης τους.

(φωτ.: Το φυσικό στοιχείο, ο βράχος, ενσωματώνονταν στο ανθρώπινο έργο, στο φράγμα (από το αρχείο της δασικής υπηρεσίας).

Στην επιχείρηση αναδημιουργίας του τόπου, βασικό ρόλο είχε ο κάτοικός του. Αυτός τον «σύστηνε» στον επιστήμονα (το δασολόγο), που θα τον θεράπευε. Τούδειχνε τα περάσματα, του ιστορούσε τη φθόρα του και τον οδηγούσε στο παραμέσα του. κει απ’ όπου ξεκινούσε το κακό. Με αυτόν οδηγό έφτανε στην «ψυχή» της γης και την εξηγούσε. Μέρες κρατούσε το «ταξίδι στο κέντρο της γης», πώχε όλα τα στοιχεία της επικίνδυνης περιπέτειας των μυθιστορημάτων. Όμως η αίσθηση της δημιουργίας και η συνείδηση της γης, κάμαν αψηφητή την προσπάθεια σε κοινά, ανάρμοστα του μεγάλου σκοπού συναισθήματα και φτιάχναν ατμόσφαιρα επίσημη. είτε γιατί συμμετείχε γιορτερά όλο το χωριό στη θεραπεία του τόπου του, είτε γιατί η προσπάθεια γινόταν εγερτική κι έπαιρνε χαρακτήρα επιχείρησης εκστρατευτικής. Ήταν δε, λόγω της ειδικής σχέσης των ντόπιων ανθρώπων με το δασοτεχνικό έργο, τέτοιο το προσωπικό ενδιαφέρον που έδειχναν για το έργο αυτό και η φροντίδα για την πραγμάτωσή του, που επεδίωκαν την τελειότη του, δουλεύοντας για το στήσιμό του και προσέχοντας να το κάμουν δυνατό (με αντοχή) κι ακέριο. Διότι, δεν είχαν την αίσθηση του κέρδους να τους κινεί, μα την αίσθηση της γης τους να τους ωθεί στη συμμετοχή27.

(φωτ.:Μιαν επιχείρηση εκστρατευτική… (από το αρχείο της δασικής υπηρεσίας).

Είχεν, μετά τη μελέτη του βουνού, σειρά η κατασκευή του. Ήταν έργο μεγάλο, π’ απαιτούσε προετοιμασία κι οργάνωση. Έπρεπε στο χώρο το δυσπρόσιτο, που ακόμη και τον παιδεμένο στην περπατηξιά λιγεί, να μετακινηθεί ένας «λαός» -οι εργάτες του έργου-, να στηθεί καταυλισμός, να μεταφερθούν μέσα και υλικά, να γενεί εργοτάξιο, να οργανωθεί η τροφοδοσία των ανθρώπων και των ζώων -σα μια επιχείρηση εκστρατείας θαρρείς… Ο δημιουργός του έργου είχε δυσκολίες μεγάλες ν’ αντιμετωπίσει: ρέματα που δύσκολα προσεγγίζονταν, καταράχια οπού ισορροπούσες στο κάθετό τους, πλαγιές απότομες που μόλις στεκόσουν, φαγωσιές της γης που σε παγίδευαν, εγκρεμούς που σε τραβούσαν στο χάος τους, πετρώδη γη που σε πλήγωνε με την αυχμηρότητά της. Όλα αυτά είχαν υπολογιστεί και αψηφιστεί για να γενεί το πολύτιμο έργο.

Είχεν η προσπάθεια κόπο, δυσκολία, ευθύνη, μα ήταν για τον δημιουργό τελετουργία, μια τιμή στο δημιούργημα, κ’ αποδίδονταν η πρέπουσα ευλάβεια, η σοβαρότητα, το δέος και ο σεβασμός π’ απαιτούσε το μεγαλείο της στιγμής -για επιστήμονες κι εργάτες. Ήταν μια τελετή στη φύση, μια σπονδή στη θεομητορική γη, για την επαναφορά της και την εύνοιά της. Οι μετέχοντες στο «μυστήριο» ήταν προσηλωμένοι σε αυτό κι είχαν έγνοια για την πραγματοποίησή του. Ήταν η συνείδηση της γης που τους έγεμε και το χρέος του σκοπού που τους κινούσε. Γι’ αυτό και το έργο ήταν ακέριο, όλο πνοή και δύναμη από τη δημιουργία…

(φωτ.:Είχεν απροσμέτρητη δυσκολία το «ταξίδι στο κέντρο της γης»…)

Εν έργο πολύτιμο…
Το σημαντικό έργο της δασικής υπηρεσίας που επιτελέστηκε στον ορεινό κατά βάσιν χώρο της χώρας, αυτό της συστηματικής διευθέτησης των χειμαρρικών ρευμάτων και της αποκατάστασης της χειμαρρόπληκτης ορεινής περιοχής, άρχισε -όπως προείπαμε- στο Μεσοπόλεμο με τη δημιουργία της Υπηρεσίας Χειμάρρων, και συνεχίστηκε με τη λειτουργία των έξι ανά την Ελλάδα περιφερειακών Υπηρεσιών Δασοτεχνικών Έργων (Υ.Δ.Ε.), και της κεντρικής Υπηρεσίας Μελετών Χειμάρρων. Υπό αυτή τη δομή, οι ασχολούμενες με το χειμαρρικό πρόβλημα της χώρας δασικές υπηρεσίες, λειτούργησαν έως το 1966, οπότε και το έργο τους υπήχθη στα Δασαρχεία. Στο διάστημα της όλης πορείας τους έδωσαν ένα πλούσιο και πολύτιμο έργο, αφού κατόρθωσαν σε σημαντικό μέρος της χώρας ν’ ανασχέσουν τη δράση επικίνδυνων χειμάρρων και ν’ αποκαταστήσουν χειμαρρόπληκτες εξαιρετικά υποβαθμισμένες περιοχές. Η συνεισφορά τους γίνεται ακόμη μεγαλύτερη αν αναλογιστούμε τις θετικές/λυτρωτικές επιπτώσεις των έργων τους στον υποκείμενο του ορεινού πεδινό χώρο, αφού αυτός έπαψε να πλημμυρίζει (ή περιορίστηκε σε σημαντικό βαθμό ο πλημμυρισμός του) και να κατακλύζεται με τις φερτές ύλες που μετέφεραν οι χείμαρροι, οι οποίοι προκαλούσαν καταστροφές σε υποδομές, καλλιέργειες, οικισμούς. Επίσης, δε γέμιζαν με φερτά/στέρεα υλικά τα μεγάλα φράγματα και οι λιμνοδεξαμενές, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα ν’ αχρηστεύονται ή ν’ αντιμετωπίζουν προβλήματα λειτουργίας, ενώ σταθεροποιήθηκαν οι εκβολές των υδάτινων αποδεκτών, αποκτώντας σταθερή δίαιτα υλικών, με την όχι αιφνίδια, μαζική και καταστροφική απόθεσή τους.
(φωτ.: (Αριστερά) Ένας παράδεισος δημιουργήθη στην υποβαθμισμένη λεκάνη απορροής (περιοχή Αγνάντων Άρτας το 1954), (Δεξιά) Συγκρατήθη ο τόπος της φθοράς με το έργο του φυτευτή… (από το αρχείο της δασικής υπηρεσίας).

Για να κατανοηθεί το μέγεθος του έργου που πραγματοποιήθηκε και να εκτιμηθεί η αξία του, αρκεί να ειπωθεί ότι, από το 1932 έως το 1976 κατασκευάστηκαν από τη δασική υπηρεσία σε όλη τη χώρα περίπου 900.000 κ.μ. λιθόδμητων φραγμάτων, 400.000 κ.μ. ξηρολίθινων φραγμάτων, καθώς και σειρά πολλών-πολλών άλλων έργων συγκράτησης του ορεινού χώρου κι αντιμετώπισης του χειμαρρικού του προβλήματος (συρματόπλεκτα κιβώτια, ξυλοφράγματα, φακελλώματα, τάφροι αποστράγγισης, χωμάτινα φράγματα, περιφράξεις, οδοί κ.ά.). Αυτά πρόσθεσαν εκατοντάδες χιλιάδες κυβικά και τρέχοντα μέτρα πολύτιμης ύλης στον ορεινό χώρο, αλλά και «τόνους» απροσμέτρητου κόπου κι ελπίδας για τους ανθρώπους που συμμετείχαν στην προσπάθεια και όλους που περίμεναν ν’ απολάψουν από αυτήν. Κοντά στα τεχνικά έργα, γίνηκαν και μεγάλης κλίμακας φυτοκομικά, με τη φύτευση περίπου 2 εκατομμυρίων δένδρων και θάμνων στις λεκάνες απορροής των χειμάρρων, και το σπάρσιμο περίπου 140.000 στρεμμάτων γης με ποώδη είδη. Τα έργα αυτά αφορούσαν λεκάνες απορροής της τάξης των 1.300.000 στρεμμάτων, που αποτελούσαν εστίες χειμαρρικότητας, και εκτάσεις εμβαδού 6.700.000 στρεμμάτων, που εμφάνιζαν πλημμυρογόνο απορροή και μέτρια έως ισχυρή επιφανειακή διάβρωση -εκ των συνολικώς 34.100.000 στρεμμάτων των λεκανών της χώρας (στοιχεία προέρχονται από τη δασική υπηρεσία)28.

Αν αναλογιστούμε δε ότι, επεμβαίνοντας στο περίπου 23,5% των λεκανών απορροής της χώρας (δηλαδή στα περίπου 8.000.000 στρέματα στρέμματα αυτών), επιλύουμε πρόβλημα που ανάγεται στο 75-80% της επιφάνειας της πεδινής ζώνης που πλημμυρίζει, καταλαβαίνουμε τη σημαντικότητα των αντιχειμαρρικών έργων στα ψηλά της χώρας. Το όλο εγχείρημα αναλήφθηκε εξ ολοκλήρου από τη δασική υπηρεσία και, σύμφωνα με τον προγραμματισμό που είχε τεθεί, πραγματοποιήθηκε με επιτυχία παρά τις τεράστιες δυσκολίες του, αναζωογωνώντας και ανορθώνοντας τον τόπο, τόσο περιβαλλοντικά, όσο και οικονομικά. Σε μια αποτίμηση του έργου αυτού που έγινε το 1971, εκτιμήθηκε ότι στο σύνολο των διευθετημένων περιοχών επιτεύχθη προστασία από τις φερτές ύλες σε ποσοστό 85% και από τα πλημυρρικά νερά σε ποσοστό 50% (Υπουργείο Γεωργίας, 1971).
(φωτ.:Ένας τόπος εξυγιάνθηκε και μεταμορφώθηκε: εικόνα της σύνολης φυτοτεχνικής αποκατάστασης της λεκάνης του χειμάρρου Κρουσοβίτη Σιδηροκάστρου Ν. Σερρών το 1952, με ηλικία φυτών 9 ετών (από το αρχείο της δασικής υπηρεσίας).

Το παραπάνω αποτέλεσμα, που προέκυψε σε διάστημα περίπου 40 ετών ακαταπόνητης και σκληρής εργασίας (βέβαια, θα πρέπει να εξαιρεθεί η «νεκρή» περίοδος του πολέμου του 1940 και της Κατοχής), θεωρήθηκε επιτεύγμα για τις μικρές δυνάμεις της χώρας, τις δύσκολες γεωμορφολογικές συνθήκες της, την οικονομική κατάστασή της, αλλά και τα λιγοστά μέσα που διέθετε για την πραγματοποίησή του. Είχε, παρόλα τούτα, εξαιρετικό επιστημονικό, τεχνικό και εργατικό δυναμικό, το οποίο δούλεψε -παρά τις, σε πολλές περιπτώσεις, ανυπέρβλητες δυσκολίες- με πίστη κι αφοσίωση στην επίτευξη του στόχου, που ήταν η αποκατάσταση της διαλυμένης περιβαλλοντικά χώρας. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι, σε κοινή έκθεση ευρωπαίων εμπειρογνωμόνων επί χειμαρρικών ζητημάτων και της πανευρωπαϊκής Επιτροπής του FAO επί των χειμάρρων το 1959, η οποία προέκυψε μετά την επίσκεψη αντιπροσώπων αυτών των επιτροπών στα δασοτεχνικά έργα της λεκάνης Σερρών-Σιδηροκάστρου και Αλμωπίας, αναγνωρίσθηκε η υψηλή ποιότητα, η αποτελεσματικότητα και γενικότερα η επιτυχία των πραγματοποιηθέντων έργων, χαρακτηρίζοντας το όλο εγχείρημα ως ένα από τα σημαντικότερα περιβαλλοντικά που συντελέστηκαν μέχρι τότε σε ευρωπαϊκό επίπεδο!
(φωτ.:Επίσκεψη εμπειρογνωμόνων του FAO στα έργα χειμαρρικής διευθέτησης του Ν. Σερρών το 1959 (εδώ στο φράγμα Αγίας Κυριακής Σερρών, από το αρχείο της δασικής υπηρεσίας). Βρήκαν τα έργα αυτά άρτια από πλευράς τεχνικής και ιδιαιτέρως αποτελεσματικά ως προς την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού, της ανάσχεσης δηλαδή της χειμαρρικής δράσης στον ορεινό χώρο.

Όμως, όλα τα παραπάνω που έγιναν, προϋπέθεταν την αντιμετώπιση ενός ουσιαστικού ζητήματος του χώρου αυτού: τη διαχείριση των ανθρώπων που ζούσαν και δραστηριοποιούνταν στις υποβαθμισμένες κι επικίνδυνες λεκάνες απορροής των χειμάρρων της χώρας. Υπολογίζονταν ότι στις λεκάνες απορροής βρίσκονταν περί τα 1.700 χωριά, τα οποία κατοικούνταν από περίπου 1.230.000 ανθρώπους. Πολλοί από αυτούς έβλεπαν τον τόπο τους να φθίνει συνεχώς λόγω της διάβρωσης και της έντονης χειμαρρικότητας που υπήρχε, όμως δε διανοούντο να περιοριστούν σε σχέση με την εκμετάλλευσή του, αφού ζούσαν από αυτόν (με την καλλιέργεια της γης, την κτηνοτροφία, τις υλοτομίες κ.ά.) Έγινε μεγάλη προσπάθεια να πεισθούν για την αναγκαιότηττα των αντιχειμαρρικών έργων και να πειθαρχήσουν στους περιορισμούς που επιβάλλονταν. Σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις μετακινήθηκαν ολόκληρα χωριά σε μέρη που δεν «εμπόδιζαν»29, ενώ σε άλλες περιορίστηκαν οι γηγενείς ως προς τις δραστηριότητές τους, έχοντας αποζημιωθεί για την απώλεια των εισοδημάτων τους (κοπάδια ζώων μετακινήθηκαν, επικλινή εδάφη έπαψαν να καλλιεργούνται, δασικά προϊόντα δεν απολαμβάνονταν κ.ά.)30 Αλλά, κείνο που «βοήθησε» ουσιαστικά την κατάσταση, ήταν η ερήμωση του ορεινού χώρου μεταπολεμικά, λόγω της μετανάστευσης των ανθρώπων. Η εγκατάλειψη του τόπου λόγω της φτώχειας του, τον «απάλλαξε» από την πίεση των κατοίκων του (sic) κι έτσι μπόρεσε αυτός πιο ελεύθερα να θεραπευθεί!!! -ιδού μια σκληρή αλήθεια των νέων καιρών: ο τόπος αναρρώνει, λόγω της εγκατάλειψής του από τους ανθρώπους του…

Πρέπει δε ν’ αναφέρουμε ότι, τα ευεργετικά αποτελέσματα των πραγματοποιηθέντων έργων έκαμψαν τη δυσπιστία τοπικών κοινωνιών ως προς τη χρησιμότητά τους (στις περιπτώσεις στις οποίες αυτή είχε εκδηλωθεί) κι έκαναν, έστω και με υστέρηση, αποδεκτές τις δεσμεύσεις ή απαγορεύσεις που επιβλήθηκαν. Η δε μετέπειτα ανταποδοτικότητα αυτών των έργων, με την περιβαλλοντική και οικονομική αναβάθμιση των «θεραπευμένων» περιοχών, έκανε τις τοπικές κοινωνίες να τα αγκαλιάσουν και να τα προστατεύσουν.
(φωτ.:Διαδοχικά φράγματα χειμάρρου Αμμούδα Ν. Σερρών εν συνδυασμώ με φυτοτεχνική διευθέτηση των έντονα διαβρωμένων πρανών, το έτος 1959 (από το αρχείο της δασικής υπηρεσίας).

Τόση τέχνη για έργο αθέατο και προσωρινό;
Κει στο εξηντλημένο, στο απώτατο της γης, εκσοβούσε κεκοπιακώς η τέχνη!.. Έβλεπες μαστόρους να πελεκούν την πέτρα, να τη στρώνουν για να ταιριάξει σε έργο υψηλό της γης, στα φράγματά της31. Δεν ήταν, γι’ αυτό, το φράγμα ένας τοίχος στη γης που εμπόδιζε, που έφραζε, που χώριζε, μα στοιχείο της φύσης, έργο σημαντικό της λειτουργίας της και αρμοστό της τέχνης της. Έλεες πως μυστική ήχηση δονούσε το σύμπαν του δημιουργού και τον έκαμε βαθύογρο, πλήρη ζήλου, αίσθησης και σκοπού για το δημιούργημα. Δεν ήθελε απλά την αλγηδόνα της γης να θεραπεύσει, αλλά, προχωρώντας παραπέρα, ήθελε να τιμήσει τη γης στήνοντας μικρά του σκοπού του μνημεία, με τα φροντισμένα και μελετημένα φράγματα που έφτιαχνε. Έπρεπε γι’ αυτό, ν’ ανυψώσει το δημιούργημα σε τρίτα ύψη και η τεχνική να μετρηθεί στο παραπέρα της, στο επίπεδο της τέχνης. ώστε, η δημιουργία νάναι ποιητική…32
(φωτ.: Με την τέχνη του μαστόρου στηνόταν τα φράγματα της φύσης… (από το αρχείο της δασικής υπηρεσίας).

Έλεε ο Οδυσσέας Ελύτης: «Προσπάθησε να οδηγήσεις την τεχνική τελειότητα στη φυσική της κατάσταση» (από τη «Μαρία Νεφέλη»). Αυτό που φιλοσοφημένα είπε ο ποιητής, ηθέλαν να πετύχουν οι άνθρωποι της δημιουργίας με τη δική τους αίσθηση: να κάμουν έργα τεχνικά με τέχνη, για να φέρουν στο επίπεδο της αρμονίας τα συμβαίνοντα στη γη, επιτυγχάνοντας τη φυσικότητα του συνόλου. Είχαν την πεποίθεση, που προέκυπτε από το αξιακό τους πρότυπο, το δομημένο στη συνείδηση της γης, ότι το δημιούργημα δε θάναι σωστό, ότι θάχει χάσει τη φυσική του πρώρηση αν γενεί κατασκευαστικά, χωρίς ν’ αρμοστεί στο φυσικό σύνολο ως στοιχείο του. Εναρμονισμένο στο όλον -στη γύρω φύση-, γενόμενο με τέχνη, το έργο το τεχνικό είναι «φυσικό».

Το ελληνότεχνο τέτοιο έργο είχε διπλό σκοπό: να τιμήσει τη φύση στήνοντας μνημεία τής ενέργειάς της -όχι έργα στατικά, που τιμούν χωρίς να «μιλούν», μα της πνοής και του σκοπού-, και να δώσει τέχνη, ποιότητα, αξία στο σκοπό, να μην τον ιδεί αυστηρά τεχνοκρατικά και τον προδώσει. Γιατί η φύση, με την οποία στέργεται το έργο το τεχνικό, είναι καλλιτεχνική και της πρέπει η ποιητική. Δεν ήταν αφύσικο λοιπόν, ιδιοτροπία ανθρώπου περίεργου, να γένονται «στο πουθενά» έργα υψηλά της φύσης -τα φράγματα ζωής του ανθρώπου-, αφού οι καλλιτεχνικές τέτοιες δημιουργίες ήταν αρμοστές με την ποιητική της.
Θαυμάξτε τέχνη μαστορική σε τούτο το φράγμα που κατασκευάστηκε το 1939 στο χείμαρρο Ξηρίλλα Φαλαίας Ηπείρου (από το αρχείο της δασικής υπηρεσίας).

Τα έργα αυτά, δύσκολα τα θωρούσε ανθρώπου μάτι. ήταν θάλεγες χαμένα στο δυσπρόσιτο της γης, στο άβατο της φύσης. Έπρεπε να προσπαθήσεις για να τα ιδείς. Κι όμως, είχαν φροντίδα καλλιτεχνική, τέχνη μαστορική, εξευγενισμένη μορφή -παρά το αθέατό τους. Δεν είχεν ο δημιουργός έγνοια του να τον παινέσουν, να τον θαυμάξουν για το έργο του, μα ως αιρετικός της ύλης ήθελε το φαίνον νάχει ποιητική, ήθελε «το γραφικό ενάντια στο ψηφίο» (από τον «Κήπο με τις αυταπάτες», του Οδυσσέα Ελύτη), ήθελε το έργο του νάχει τη μη μαθηματική ισομετρία της τιμής στη φύση. Γι’ αυτό και δεν εννοούσε την προβολή του, δεν είχε φύση υπολογιστική, μα του αρκούσε η δημιουργική αιθερημία του σκοπού -καθώς…, στον τόπο τον μακρυνό, τον αποστερημένο, η έγνοια ήθελε τόσο να δουλευτεί και η ποιότητα πόσο να εκφραστεί, που καταντούσε αλγινή η βλέψη προς την κοσμική! Με έννοια ασκητική νοούνταν η τέχνη η μαστορική και ενδότεροι ήταν οι μυχοί που κάμαν την πράξη ποιητική. Ο θεωρός της γης, ο νοός, ο έντρυφος της φύσης, έπρεπε να «ταξιδέψει» στο άβατό της, έπρεπε νάχει υπόμονη σπουδή για να ιδεί την ρίζα-τέχνη, να νοιωστεί με την ακέρια δημιουργία.
(φωτ.: Τα «απορροφά» η γης… (από το αρχείο της δασικής υπηρεσίας).

Τόσος, όμως, κόπος και μαστορική, για έργο προσωρινό;… Για έργο που, στην περίπτωση που επληρώσει το σκοπό του, θα τ’ απορροφήσει η γης;… -γιατί, το φράγμα που θα πληρωθεί με φερτές ύλες (κάποιες δεκαετίες μετά τη δημιουργία του, μπορεί όμως, αναλόγως της φύσης του χειμαρρικού ρεύματος, και εντός της δεκαετίας!), θα σβεθεί στη γης, θα γενεί ένα με αυτήν όσο η γης τρώγεται, καθώς ο ρόλος του είναι να αναχαιτίζει τη χειμαρρική ορμή και να φορτώνεται με ύλη, για να μην πάγεται αυτή καταστροφικά στα κατάντη33. Ναι, έργα τέτοια, πώχουν σκοπό πιότερο του υπολογιστικού, τη συνύπαρξη δηλαδή του δημιουργήματος με τη φύση, πρέπει να τα ιδείς με τις αξίες της φύσης και να τα προσδώσεις χαρακτηριστικά του αναστήματός της. να τα κάμεις με τέχνη. Δεν είχε συνεπώς υπερβολή η τέχνη η φραγματική, ούτ’ ήταν σπατάλη δυνάμεων παραγωγικών η ενάσκησή της, καθώς στη φύση έπρεπε να στέκεις υψηλώς, χωρίς να μετράς τη διάρκεια ζωής του έργου σου και να υπολογίζεσαι μαθηματικώς. Ήταν τα έργα αυτά -τα φράγματα που φτιάχτηκαν με τέχνη για νάν’ προσωρινά!- ωσά τα έργα του χιονιού ή της άμμου των καλλιτεχνών -μόνο που εδώ έμενε ο πρακτικός σκοπός. Κι ήταν, για τη διαφορετική τους διάσταση, εμβληματικά του φυσικού χώρου.

Έργα αρμοστά με το φυσικό περιβάλλον, τόσο δεμένα με αυτό κι αναδεικτικά του, πώλεες: τέτοια έργα φτιάχνει ο άνθρωπος για να δίνει πνοή στη φύση και να τη δένει με αυτόν. Έργα με τέχνη μαστορική, που αρμόζουν στην καλλιτεχνική της φύσης υπόσταση. Έκπληκτα στη ματιά, καθάρια, μαρμάρινα τα έλεες -ως μνημεία!-, απαστράπτοντα στον ήλιο -το άλλο φυσικό στοιχείο με το οποίο δένουνταν…- λόγω της λευκής ποταμίσιας πέτρας τους. Αναδεικνύονταν με τα στοιχεία της φύσης, καθώς, δεμένα ήταν με αυτήν. Δεν ήθελες να ρεύσει το νερό πάνω τους, να πορώσει τις πέτρες τους, να τις λερώσει. Τα ήθελες απείραχτα, αχάλαστα. Όμως ο προορισμός τους ήταν να «θυσιαστούν», δηλαδή να γενούν ένα με τη φύση!..
(φωτ.:«Άστραφταν» στον ήλιο… (από το αρχείο της δασικής υπηρεσίας).

Οι άνθρωποι στα ψηλά συνέχιζαν, με τα φράγματα που έστηναν, τον πολιτισμό που είχε ως βάση την πρακτική κι αισθητική αξία της πέτρας. αυτόν που οι πρόγονοι του τόπου δημιούργησαν και οι τεχνίτες μαστόροι τον έκαμαν πράξη, με τα πέτρινα σπίτια που κατασκεύαζαν, με τα τοξωτά γεφύρια, με τα ξωκκλήσια, με τα καλντερίμια, με τις ξερολιθιές κ.ά. Ήταν ένας πολιτισμός που χαρακτήριζε τον ορεινό χώρο από τα αρχαία χρόνια κι αποτελούσε τη στέρεη παράδοση του τόπου, η οποία προέκυπτε από την επαφή του ανθρώπου με τη φύση καθορίζοντας τη σχέση του με τη ρίζα του. Στην περίπτωση όμως των φραγμάτων, σε αντίθεση με ότι συνέβαινε στο παρελθόν, είχαν τον επιστήμονα της φύσης (το δασολόγο) να τους καθοδηγεί, κι αυτό ήταν ένας «νεοτερισμός» τον οποίο καλοδέχτηκαν, αφού, όχι απλά δεν έθιγε τα ισχύοντα, αλλά συμβάδιζε με ότι επιτάσσονταν από το αξιακό τους πρότυπο ακολουθώντας όμως τους κανόνες της επιστήμης.
(φωτ.: Τοξωτό γεφύρι και φράγμα: ίδια μαστορική, ίδια τέχνη…

Γιατί πια δε διευθετούμε;
Nature is blamed for failings that are Man’s,
and well-run rivers have to change their plans»

(«Water» by Sir Alan Herbert)

Σήμερα έχουμε πάψει να διευθετούμε. Έχουμε πάψει να οργανώνουμε και να δημιουργούμε. Λειτουργούμε μετά το συμβάν (το πλημμυρικό, που εν προκειμένω μελετούμε), το οποίο οφείλεται σε δική μας υπαιτιότητα!, προσπαθώντας να περιορίσουμε τις αρνητικές του συνέπειες και ν’ αποκαταστήσουμε τις ζημιές από τη δράση του. Είν’, αλήθεια, τραγικό να λειτουργείς με τον τρόπο αυτό, δηλαδή να παραβλέπεις το αίτιο (την αρνητική ανθρώπινη ενέργεια) και να επεμβαίνεις στο αποτέλεσμα. Είναι θα λέγαμε η αργία των καιρών, η απομάκρυνση του ανθρώπου από τα θέμελα και η προσύλωσή του στην παραγωγή και κατανάλωση ύλης, που τον έκαμαν ασυναίσθητο της γης, ακάτεχο της ευθύνης του, αδιάφορο της φύσης και των στοιχείων της. Φτάνουμε έτσι σήμερα να παράγουμε τη «στεκάμενη» εξέλιξή μας, χωρίς να δημιουργούμε, χωρίς να «φτιάχνουμε χώρα», χωρίς πολιτισμό και τέχνη να μας κινεί, χωρίς να γέμουμε και να υψωνόμαστε. Στην τέτοια μας θεώρηση χάνουμε τον άνθρωπο, χάνουμε τη Ελλάδα!..
Πνιγμένοι στη «στεκάμενη» εξέλιξή μας!.. (γελοιογραφία του ΚΥΡ στην «Ελευθεροτυπία»)..

Κι είναι κυριολεκτικό αυτό, δεν είναι ιδεολόγημα. Αφού, η φιλοσοφική διάσταση του ζητήματος εμπλέκεται κι εντέλει επιβεβαιώνεται από την πρακτική, που προκύπτει από τις Χίμαιρες των νέων καιρών. Η χώρα παρασέρνεται με τον (όποιο) πλημμυρισμό της, και ο Έλληνας χάνεται στη δίνη ορμητικών «Χιμαιρικών» νερών!..34

Και καθώς…, «Χιμαιρικά» είναι τα χειμαρρικά νερά -ως «υπνώττοντα τέρατα» τα χαρακτήρισε ο καθηγητής της Δασικής Υδραυλικής στη Δασολογική Σχολή του πανεπιστημίου Αθηνών κατά το Μεσοπόλεμο κ. Άγγελος Γκίνης, θέλοντας να δείξει το αιφνίδιο και καταστροφικό στοιχείο της φύσης τους-, ας τα δούμε σε σχέση με την αποχή του ανθρώπου από τη δημιουργία, που εν προκειμένω αφορά στη διευθέτησή τους, και τις συνέπειες της πράξης του αυτής.

Σήμερα λείπει η οργανωμένη και συστηματική προσπάθεια διευθέτησης του τεταραγμένου χειμαρρόπληκτου ορεινού χώρου -κάτι που, όπως προαναφέραμε, έχει επιπτώσεις και στον υποκείμενο πεδινό χώρο. Λείπει η εναργής και συνειδητή προσπάθεια της συμπόρευσης του ανθρώπου με τη φύση, η προσήλωση στον ευγενή σκοπό της αποκατάστασης του υποβαθμισμένου από τις ανθρώπινες πράξεις φυσικού περιβάλλοντος και της θεραπείας της πληγωμένης γης, που θα προκύψει από τον αποδοχή σφαλμάτων και λανθασμένων αντιλήψεων. και εν συνεχεία, από τη θετική ενέργεια, την πνοημένη από το σκοπό. Λείπει η έγερση και το κίνητρο της δημιουργίας. Λείπει, για να το πούμε υπολογιστικά, η πρόνοια του ανθρώπου για το μέλλον του. Καθώς, κείνο που παλαιότερα τον προβλημάτιζε, η κατάσταση της γης, την οποία συναρτούσε με το μέλλον του σε αυτήν, σήμερα δεν τον αγγίζει, αφού προτιμά ν’ απολαμβάνει το παρόν αδιαφορώντας για το μέλλον. και μόνο το επώδυνο συμβάν στέκεται ικανό να τον ταρακουνήσει και να τον κάμει κάπως ενεργό.

Έτσι, η μνημειώδης προσπάθεια τη δασικής υπηρεσίας ν’ αποκαταστήσει τη χειμαρρόπληκτο χώρα και να διευθετήσει τους επικίνδυνους χειμάρρους της, δε βρήκε συνεχιστές. Τότε απεδώθησαν διευθετημένοι επικίνδυνοι χείμαρροι (μετά των λεκανών απορροής τους), οι περισσότεροι από τους οποίους σήμερα θεωρούνται πρακτικώς αποσβεσμένοι. Όμως το έργο δεν είχε ολοκληρωθεί κι απέμεινε αρκετό ακόμη να γίνει. Εκτός αυτού, υπήρχε ανάγκη συντήρησης, συμπλήρωσης κι επισκευής των δημιουργηθέντων έργων, τα οποία είχαν υποστεί τη φυσική τού χρόνου φθορά, αλλά και τη ζημιά του ανθρώπου! Από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 κι έκτοτε, η δασική υπηρεσία εγκατέλειψε την προηγούμενη συστηματική προσπάθεια διευθέτησης του ορεινού χώρου, κι αυτό μοιραία πρέπει να συσχετιστεί με την εγκατάλειψη του χώρου αυτού από τους ανθρώπους του. Η πολιτεία, έποντας, τον εγκατέλειψε κι αυτήν!..
(φωτ.: Το νεαρό πευκοδάσος που καίγεται, δε θα μπορέσει ν’ αναγεννηθεί μετά την καταστροφή του από την πυρκαγιά. Από τη γυμνή γη του θα ξεκινήσουν χείμαρροι ορμητικοί…)

Υπάρχει όμως και η ποιοτική διαφορά στο έργο το σημερινό, σε σχέση με το παρελθοντικό. Το «καλλιτεχνικό» παραδοσιακό φράγμα, στο οποίο παντρεύτηκε η μαστορική με την επιστήμη, κρίθηκε ως αντιοικονομικό, ογκώδες και μη αποτελεσματικό, σε σχέση με το σκυρόδμητο ή -ακόμη περισσότερο- με το μεταλλικό, σχαρωτό διαλογικό σημερινό φράγμα. Λιγότερη τέχνη και οικολογία λοιπόν, περσότερη τεχνολογία και μηχανική. Σκέψη (υπο)λογιστική κι όχι δημιουργική, αγνόηση του επιτοπίου φυσικού υλικού κατασκευής και προτίμηση του φτιαγμένου σε εργοτάξια ή φερμένου από εργοστάσια υλικού, ξένου με τη φύση, την οποία αποκαθιστάς! Τέτοια αντίληψη ως προς την αποκατάσταση του φυσικού χώρου επικράτησε στην ύστερη πορεία του. Μιαν αντίληψη στην οποία παράγοντες περσότερο (ή κατά βάσιν) οικονομικοί κι αυστηρά τεχνοκρατικοί καθόρισαν τις ανθρώπινες ενέργειες, και λιγότερο περιβαλλοντικοί/οικολογικοί κι αισθητικοί.

Σήμερα βρισκόμαστε σε εντελώς διαφορετική λογική σε σχέση με το παρελθόν στην επέμβαση στο φυσικό χώρο -αντίθετη θα υποστηρίζαμε, όσο κι αν μετ’ επιτάσεως προβάλλεται η φιλοπεριβαλλοντική διάσταση των έργων διαχείρισης του χώρου αυτού! Σήμερα, η μηχανική και η τεχνολογία έχουν επικρατήσει της οικολογίας και της μαστορικής. δηλαδή έχει επικρατήσει η τεχνοκρατική αντίληψη της επέμβασης στο φυσικό χώρο, κάτι που δηλοί επικράτηση της κατασκευής έναντι της δημιουργίας. Κρυερά και σιδηρά υλικά πλέον χρησιμοποιούνται κατά κόρον (οπλισμένα σκυρόδεματα, σιδηροκατασκευές, σχάρες κ.ά.), ενώ τα χρησιμοποιούμενα μέσα που εξυπηρετούν την κατασκευή και λειτουργία των έργων, αλλά και γενικότερα τη διαχείριση του φυσικού χώρου, είναι κατά κανόνα μηχανικά -κάτι που σημαίνει περαιτέρω επιβάρυνση κι αλλοίωσή του, με τη δημιουργία π.χ. υποδομών (δρόμων) για την εξυπηρέτηση των μετακινήσεων με τα μέσα αυτά ή εργοταξίων εντόνου επιβαρύνσεως στο φυσικό περιβάλλον!35
(φωτ.: Η «εξέλιξη» της φραγματικής, απομάκρυνε το ανθρώπινο έργο από τη φύση -την οποία εξυπηρετεί!.)

Η αποκατάσταση του φυσικού χώρου σήμερα, δεν είναι συστηματική αλλά περιπτωσιακή, γι’ αυτό και το αποτέλεσμά της δε μπορεί να συγκριθεί με το προηγούμενο της δασικής υπηρεσίας. Βέβαια, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι από τη δεκαετία του ’80 κι έπειτα, νέες ανάγκες δημιουργήθηκαν σε σχέση με την προστασία των φυσικών οικοσυστημάτων, λόγω της κατακόρυφης αύξησης του αριθμού των δασικών πυρκαγιών και των καταστροφών από αυτές, καθώς και από τις εκχερσώσεις των δασών της χώρας36. Η δασική υπηρεσία εστίασε στην προσπάθεια περιορισμού των αρνητικών επιπτώσεων της παραπάνω καταστροφής και της αποκατάστασης της ζημιάς που προκαλείτο, με έργα υδρονομικά, δηλαδή τεχνικά (χωμάτινα φράγματα, κλαδοπλέγματα, αποστραγγιστικές τάφρους, συρματοπλέγματα κ.ά.) και φυτοτεχνικά-αναδασωτικά, μην προβαίνοντας όμως στη συστηματική χειμαρρική διευθέτηση των χειμαρρόπληκτων περιοχών της χώρας, που οι νέες καταστάσεις (των καταστροφών) επανέφεραν ως αδήριτη ανάγκη. Ενδεικτικό της αδιέξοδης κατάστασης στην οποία εγκλωβίστηκε (η δασική υπηρεσία), αποτελεί το γεγονός ότι στη δεκαετία του ’90 είχαμε ρεκόρ κατασκευής υδρονομικών έργων στον ορεινό χώρο (1.518,47 χιλιάδες κ.μ. χωμάτινα φράγματα κατασκευάστηκαν και περίπου 370 χιλιάδες κ.μ. σκυρόδμητα, έναντι 300 χιλιάδων κ.μ. λιθόδμητων και μόλις 70 χιλιάδων κ.μ. χωμάτινων κατά τη δεκαετία του ’60!), χωρίς όμως το αποτέλεσμά τους να φανεί, αφού το μέγεθος της υποβάθμισης από την καταστροφή ήταν τέτοιο, που η επενέργεια της αποκατάστασης γίνονταν ελάχιστα αντιληπτή κι είχε μικρή ανταπόκριση στο φυσικό σύστημα -απολογιστικά, λέμε ότι η δεκαετία του ’90, ήταν «δεκαετία καταστροφής». Το βασισμένο στην προηγούμενη ανάγκη «επείγον» και «άμεσο» της κατασκευής, δηλούται από την πρόταξη δημιουργίας χωμάτινων φραγμάτων, έναντι των πιο στέρεων -αλλά οικονομικά πιο επώδυνων!- λιθόδμητων ή σκυρόδμητων φραγμάτων -που βέβαια, δικαιολογείται με το επιχείρημα ότι τα χωμάτινα φράγματα είναι πιο «οικολογικά»!..
(φωτ.: (Αριστερά) Διαδοχικά εγκάρσια φράγματα για την ανάσχεση της χειμαρρικής ροής. (Δεξιά) Δέστε πώς το μιμήθηκαν αυτό στο πάρκο Περιβαλλοντικής Ευαισθητοποίησης «Αντώνης Τρίτσης»..)

Στις μέρες μας, χείμαρροι που μείναν κατά το παρελθόν αδιευθέτητοι, εξακολουθούν να «τρώγουν» τη χώρα, άλλοι δε επανήλθαν σε ενεργότητα/δραστηριότητα λόγω πλήρωσης των φραγμάτων διευθέτησής τους με φερτά υλικά ή καταστροφής των φυτοκομικών ή των τεχνικών έργων διευθέτησης. Σε τούτα έρχεται να προστεθεί η υποβάθμιση του ελληνικού φυσικού περιβάλλοντος, που αποτελεί το μόνιμο κι εύκολο θύμα των ανθρώπινων ενεργειών, αλλά και η αγνόησή του από τον νεοέλληνα, ο οποίος έχει αποστασιοποιηθεί από αυτό και λίγο τον απασχολεί η κατάστασή του. Θα λέγαμε ότι, λόγω μη ολοκλήρωσης της προηγούμενης προσπάθειας διευθέτησης του χειμαρρόπληκτου ορεινού χώρου, αλλά και της γενικότερης απαξίωσης του χώρου αυτού, με τη συνεχή υποβάθμισή του, η χειμαρρική απειλή αποτελεί σήμερα έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους για την «ακεραιότητα» της χώρας!..

Απότρελο, το λοιπόν, ξεχυέται το χειμάρρι στο ντορό. Σωρί μαζεύεται η χώρα στη δαιμονία των καιρών. μικραίνεται αψοφητί κι ανυπόπτως στη φαγωσιά του νερού. Μια απειλή από το παρελθόν, η χειμαρρική, στοιχειώνει τη χώρα και την τρομοκρατεί, επιβεβαιώνοντας το χαρακτηρισμό που της αποδόθηκε, ως «χώρα των χειμάρρων». Δεν αποβλήθηκε (η απειλή αυτή) ποτέ. Απομακρύνθηκε χάρη στον δουλευτικό επιστημονικό άνθρωπο και τον μαζί του γνωστικό άνθρωπο της υπαίθρου. Και γένεται πάλι γιγαντική χάρη στον εναγή ελεγειακό άνθρωπο…
(φωτ.: Σήμερα, τέτοια υψηλά έργα λείπουν, και δεν υπάρχουν δασάρχες -όπως ο εικονιζόμενος-, που, περήφανοι για τη δημιουργία τους, να στέκουν ομπρός τους πλήρεις… (από το αρχείο της δασικής υπηρεσίας) .

του Αντώνου Καπετάνιου

27 Ιδού μια παραστατική μαρτυρία από γηραιό χωρικό της Αχαΐας, την οποία κατέγραψα το 1993: «Έφτασε στο χωριό μας ο Δασάρχης τον Μάρτη του ’55. Μας είπε ότι θα μελετήσει το βουνό μας και θα το στήσει. Ο Ξηριάς αυτό το χειμώνα ξεχύλισε τρεις φορές και μας γέμισε λάσπες του βουνού. Τον φιλοξενήσαμε (τον Δσάρχη) κοντά ένα μήνα και κάθε μέρα δουλεύαμε μαζί του. Πηγαίναμε στο βουνό και το μετρούσαμε. Όταν έφυγε μάς είπε ότι θα ξανάρθει για να το φτιάξουμε. Δεν τον πιστέψαμε. Είπαμε ότι είναι ένας ακόμη από αυτούς των γραφείων που συνηθούν να μας περιπαίζουν. Δε μας κορόϊδεψε. Ήρθε στα μέσα του Ιούλη κι είπε ότι είναι έτοιμα τα σχέδια κι αρχίζουμε δουλειά. Ήταν μια καταπληκτική δουλειά, γιατί στήσαμε το βουνό μας και περάσαμε ωραία. Ο θαυμάσιος αυτός άνθρωπος μάς έμεινε αξέχαστος, γιατί μάς νοιάστηκε κι έκανε τον τόπο μας σταθερό. Ήρθε μετά από χρόνια να δει το έργο του και συγκινηθήκαμε όλοι».

28 Δηλαδή διευθετήθηκε περίπου το 23,5% της έκτασης των λεκανών απορροής. εν έργο τεραστίας κλίμακας κι εξαιρετικής δυσκολίας!..

29 Τέτοια περίπτωση αποτελεί ο οικισμός Παλιοκαρυά Ν. Τρικάλων, που βρισκόταν σε χαράδρωση του Πορταϊκού χειμάρρου και μεταφέρθηκε προπολεμικά σε άλλη θέση, λόγω των μεγάλων καταστροφών του από το χείμαρρο. Μεταπολεμικά όμως (το έτος 1951), και ενώ τα δασοτεχνικά έργα στην περιοχή προχωρούσαν κι αυτή «στερεωνόταν», οι κάτοικοι του οικισμού ζήτησαν επίσημα (από την Πολιτεία) να επανέλθουν στις οικείες τους κι άρχισαν να χρησιμοποιούν αυτές ως δεύτερη κατοικία, δραστηριοποιούμενοι μάλιστα στα αποκατεστημένα εδάφη! Η απογοήτευση του Δασάρχη για την κατάσταση αυτή, είναι εμφανής στην παρακάτω υπηρεσιακή αναφορά: «Γενεαί κτηνοτρόφων ειργάσθησαν διά την καταρράκωσιν και εξαφάνισιν εν πολλοίς της εξ ελάτης, οξυάς, δρυός και αειφύλλων πλατυφύλλων πλουσίας βλαστήσεως της περιοχής. Αποτέλεσμα της τοιαύτης καταστάσεως ήτο η κατολίσθησις εκτάσεως εφ’ ης ήτο κτισμένος ο συνοικισμός του χωρίου. Σήμερον δε, μετά την εν εξελίξει αποκατάστασιν του τόπου, επενέρχονται οι κατοικοί του καταστρέφοντες το ίδιον» (από υπηρεσιακή αναφορά προς το «Σεβαστόν Υπουργείον» -με αξιοζήλευτη καλλιγραφία παρακαλώ…-, με ημερομηνία 10-9-1951).

30 Τέτοια περίπτωση αποτελεί η απομάκρυνση προπολεμικώς από τη λεκάνη απορροής του χειμάρρου Γλαύκος Πατρών των κτηνοτρόφων της κοινότητας Σουλίου, στα διοικητικά όρια της οποίας περιλαμβάνονταν η λεκάνη, αποζημιούμενοι για τις αίγες τους που θυσιάστηκαν στο «βωμό της αποκατάστασης» του τόπου, μετατρεπόμενοι πλέον σε αγρότες. Πλην όμως, επανήλθαν κατά την Κατοχή στην περιοχή, ξαναδημιουργώντας ποίμνια. Στις αρχές της δεκαετίας του ’60 είχαν ήδη αναπτύξει εκεί 2.000 αίγες και 1.000 πρόβατα, επιφέροντας περαιτέρω περιβαλλοντική υποβάθμιση της περιοχής!

31 Αναφερόμαστε στα λιθόδμητα και ξηρολίθινα φράγματα των χειμαρρικών ρευμάτων, που είχαν μιαν επιμελημένη αισθητική, πέρα από την άριστη τεχνική τους.

32 Εδώ η έννοια της ποίησης ταυτίζεται με την έννοια της δημιουργίας, που σημαίνει ότι, ο «ποιητής» πράττει με μέτρο κι όραμα, με συναίσθημα κι όνειρο, με συνείδηση κι αξίες. Αυτά κάμουν την ποίηση τέχνη. Ως έργο δεν είναι κατασκευή, μα καλλιτέχνημα. Δεν το δημιουργεί η οικοδομική, μα η αρχιτεκτονική.

33 Η πλήρωση με φερτές ύλες του φράγματος, καθιστούσε αυτό ανενεργό. Έπρεπε τότε, εφόσον το χειμαρρικό φαινόμενο εξακολουθούσε (δεν πραγματοποιήθηκε ακόμη η επιδιωκώμενη απόσβεση), να ανυψωθεί το υπάρχον φράγμα για να συνεχίσει τη λειτουργία του ή να κατασκευασθεί άλλο, που θ’ αντικαταστήσει αυτό.

34 Εδώ εννοούμε την προερχόμενη από το αρχαίο τέρας της μυθολογίας διάσταση του γεγονότος, από τη Χίμαιρα δηλαδή, γι’ αυτό και χρησιμοποιούμε στο σχετικό επιθετικό προσδιορισμό τη με πρώτο κεφαλαίο γράμμα γραφή. Μπορούμε όμως με την έκφραση αυτή να εννοήσουμε και το απραγματοποίητο της πράξης, και να χρησιμοποιήσουμε μικρό πρώτο γράμμα στον επιθετικό προσδιορισμό, αφού τελικώς η μη πραγματοποίηση από τον άνθρωπο του επιβαλλόμενου, οδηγεί στην απομείωση και την απαξίωσή του, και τελικά στην αγνόησή του, σε τέτοιο βαθμό, που φαντάζει μη δυνατή η πραγμάτωση του αυτονόητου!!!

35 Σήμερα δημιουργούνται μεγάλα εργοτάξια στο φυσικό χώρο, για την κατασκευή έργων διαχείρισης και «αξιοποίησής του», καθώς και υποδομές εξυπηρέτησης των «θηριωδών» μέσων που χρησιμοποιούνται στις πραγματοποιούμενες εργασίες (των εκσκαπτικών και μεταφορικών μηχανημάτων)!

36 Ο μέσος όρος του αριθμού των πυρκαγιών κατ’ έτος στην Ελλάδα στις δεκαετίες του ’50 και ’60 ήταν 752 πυρκαγιές, με μέσο όρο καμένης κατ’ έτος δασικής γης 114.520 στρέμματα, ενώ τ’ αντίστοιχα μεγέθη στη δεκαετία του ’80 ήταν 1.168 πυρκαγιές και 519.452 στρέμματα καμένης δασικής γης (Υπουργείο Γεωργίας, 2000). Δηλαδή, μεταξύ των παραπάνω συγκρίσιμων χρονικών διαστημάτων υπήρξε αύξηση κατά 35,61% του αριθμού των πυρκαγιών και κατά 78% των στρεμμάτων κάμενης δασικής γης!!!

Βιβλιογραφία – Πηγές

– Ανδριανόπουλος Αντ., «Μηχανικοί ή δασολόγοι διά τη διευθέτησιν των χειμάρρων;», περιοδικό «Δασική Επιθεώρησις», έτος Α΄, τεύχος 1ο, Αθήνα 1931.
– Brandt C. J., «Mediterranean desertification and land use», J. Wiley, London 1996.
– Γιάσογλου Ν., «Φυσικοί πόροι και ερημοποίηση», από τον συλλογικό τόμο «Ερημοποίηση», Εθνική Επιτροπή κατά της Ερημοποίησης και Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων, Αθήνα 2004. Γιάσογλου Ν., Κοσμάς Κ., «Η ερημοποίηση», από τον συλλογικό τόμο «Ερημοποίηση», Εθνική Επιτροπή κατά της Ερημοποίησης και Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων, Αθήνα 2004.
– Γκίνης Άγγ., «Δασική υδραυλική», Ε.Μ.Π., Αθήναι 1923.
– Γκιόλας Μ., «Ιστορία της Ευρυτανίας στους νεότερους χρόνους (1393-1821)», εκδόσεις Πορεία, Αθήνα 1999.
– Γραικιώτης Π., «Υπάρχει αλπική ζώνη εις την Ελλάδα;», περιοδικό «Δασικά Χρονικά», τεύχη 143 & 144, Σεπτ. & Οκτ. 1970.
– Γρίσπος Π., «Δασική ιστορία της νεωτέρας Ελλάδος», έκδοση Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, Αθήνα 1973.
– ΕΥΔΑΠ, «Ο κύκλος του νερού στην Αττική», www.eydap.gr.
– Ευτυχίδης Γ., «Η διάβρωση στον ελληνικό χώρο», περιοδικό «Η Νέα Οικολογία», Οκτ. 1987.
– Fairbridge R. W., «The encyclopedia of geomorphology», Dowden, Hutchinson & Ross, Strousburg 1968.
– Ζάμπακας Ι., «Γενική Κλιματολογία», Αθήνα 1981.
– Grove, A. T., & O. Rackham, «The nature of Mediterranean Europe: An ecological history», New Haven: Yale University press 2001.
– Ινστιτούτο Χημείας και Γεωργίας Νικόλαος Κανελλόπουλος, «Η διάβρωσις των εδαφών», Πειραιάς 1938.
– Καπετάνιος Αντ., «Μεταπυρικά αντιδιαβρωτικά έργα στην Αιγιάλεια», μελέτη, Δασική Υπηρεσία, Αίγιο 1998.
– Καπετάνιος Αντ., «Η θλιβερή ιστορία των δασών της Ελλάδος», περιοδικό «Ιστορία εικονογραφημένη», εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος, τεύχος 404, Φεβρ. 2002.
– Καπετάνιος Αντ., «Τη χώρα που μου πήρανε γυρεύω», εκδόσεις Ηλιοτρόπιο, Αθήνα 2003.
– Καπετάνιος Αντ., «Τοπιογράφοι, ελάτε γρήγορα σ’ αυτή τη χώρα…», εκδόσεις Φιλιππότη, Αθήνα 2009.
– Καρακώστας Γ., «Πλημμύρες και λειψυδρία στον ελλαδικό χώρο και το παγκόσμιο σύστημα», περιοδικό «Γεωτεχνική Ενημέρωση», Φεβρουάριος 1995.
– King C., «Techniques in gemorphology», London 1966.
– Κοντός Π., «Δασική Ελληνική Ιστορία», Αθήνα 1929.
– Κοντός Π., «Δασική Πολιτική, ιδία εν Ελλάδι, μετά στοιχείων Αγροτικής Πολιτικής», Θεσσαλονίκη 1933.
– Kubiena W. L., «The soils of Europe», Thomas Murdy and Co, London 1953.
– Κωτούλας Δ., «Γενική υδρολογία και υδραυλική», πανεπιστημιακή έκδοση, Θεσσαλονίκη 1986.
– Κωτούλας Δ., «Διευθετήσεις χειμαρρικών ρευμάτων», Μέρος Ι & ΙΙ, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 1985 & 1987.
– Κωτούλας Δ., «Τα χαμηλά φράγματα», Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας, Θεσσαλονίκη 1987.
– Κωτούλας Δ., «Νέοι τύποι φραγμάτων στις διευθετήσεις χειμάρρων», Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1989.
– Κωτούλας Δ., «Ένα καίριο εθνικό πρόβλημα: Φυσικό περιβάλλον και διάβρωση εδάφους», Κέντρο Πολιτικής Έρευνας και Επιμόρφωσης, περιοδικό Επίκεντρα, Φθινόπωρο 1998.
– Λάζος Ν., «Τα δημόσια δάση της Ελλάδος», έκδοση Υπουργείου Γεωργίας, Αθήνα 1929.
– Λιακόπουλος Α., «Υδρολογία επιφανειακών νερών, διευθέτηση ποταμών», τεύχος 2ο, Θεσσαλονίκη 1977.
– Lindh G., «Water and the city», Unesco 1983.
– Μακρυγιάννη στρατηγού, «Απομνημονεύματα», εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος, Αθήνα 1996.
– Μάουρερ Γκ. Λ., «Ο ελληνικός λαός», επιμέλεια: Τάσος Βουρνάς, μετάφραση: Όλγα Ρομπάκη, έκδοση αφών Τολίδη, Αθήνα 1976.
– Μαραγκός Χρ., «Τεχνικά έργα υποδομής: Κατασκευές στην επιφάνεια βράχου, υπόγειες κατασκευές, φράγματα», Θεσσαλονίκη 1999.
– Μαργαρόπουλος Π., «Τεχνική και φυτοκομική διευθέτησις χαραδρωσιγενών, ολοσθησιγενών και ρηξιγενών επιφανειών», έκδοση Υπουργείου Γεωργίας, Αθήνα 1962.
– Μαργαρόπουλος Π., «Η υδατική διάβρωσις και το χειμαρρικόν φαινόμενον», Αθήνα 1963.
– Μαριολόπουλος Ηλ., «Το κλίμα της Ελλάδος», Αθήνα 1938.
– Μεταξάς Ν., «Τα υδραυλικά έργα Θεσσαλίας και οι χείμαρροι αυτής», περιοδικό «Δασική Ζωή», τεύχος 27, Μάρτιος 1936.
– Μουλόπουλος Χρ., «Οι χείμαρροι της παλαιάς Ελλάδος», Θεσσαλονίκη 1929.
– Μουλόπουλος Χρ., «Η εξέλιξις της ορεινής υδρονομικής», πανεπιστημιακή έκδοση, Θεσσαλονίκη 1932.
– Μπαλούτσος Γ., «Ο Υδρο-Παράλογος κύκλος των Πλημμυρών», περιοδικό «Γεωτεχνική Ενημέρωση», Μάρτιος 1994.
– Νιτσιώτας Γ., «Στατική των γραμμικών φορέων», τόμος 1ος & 2ος, β΄ έκδοση, Θεσσαλονίκη 1976.
– Νιτσιώτας Γ., «Ελαστοστατική», Θεσσαλονίκη 1978.
– Ξένος Γ., «Το ελληνικόν υδατικόν πρόβλημα», έκδοση Υπουργείου Γεωργίας, Αθήνα 1948.
– Παπαμίχος Ν., «Δασικά εδάφη. Σχηματισμός, ιδιότητες, συμπεριφορά», πανεπιστημιακή έκδοση, Θεσσαλονίκη 1985.
– Πλάτωνας, «Τιμαίος & Κριτίας», έκδοση Κάκτος, Αθήνα 1993.
– Remmert H., «Ecology», Berlin 1980.
– Σέττας Ν., «Η Ελλάς και το κλίμα της», έκδοση Ακαδημίας Αθηνών, Αθήνα 1975.
– Στεφανίδης Π., «Πετρογραφία, Γενική και Τεχνική Γεωλογία», εκδόσεις Χριστοδουλίδη, Θεσσαλονίκη 2002.
– Στεφάνου Αν., «Αι δρυάδες των αρχαίων και τα δάση των νεωτέρων χρόνων», έκδοση Υπουργείου Γεωργίας, Αθήνα 1935.
– Στουρνάρας Γ., «Νερό. Περιβαλλοντική διάσταση & διαδρομή», εκδόσεις Τζιόλα, Αθήνα 2007.
– Williams M. O., «New Greece, The Centenarian, Forges Ahead», National Geographic magazine, December 1930.
– Υπουργείο Γεωργίας – Γενική Γραμματεία Δασών και Φυσικού Περιβάλλοντος, «Αποτελέσματα Πρώτης Εθνικής Απογραφής Δασών», έκδοση Υπουργείου Γεωργίας, Αθήνα 1992.
– Υπουργείο Γεωργίας – Γενική Δ/νση Ανάπτυξης & Προστασίας Δασών & Φυσικού Περιβάλλοντος, «Δάση και νερό», έκδοση Υπουργείου Γεωργίας, Αθήνα 2003.
-Χριστοδουλόπουλος Αντ., «Τα παραγωγικά έργα Σερρών και οι χείμαρροι», περιοδικό «Δασική Ζωή», τεύχος 34, Μάρτιος 1936.

Οι φωτογραφίες του φωτογραφικού αρχείου της δασικής υπηρεσίας ψηφιοποιήθηκαν με ψηφιακή επεξεργασία υψηλής ανάλυσης από τον συγγραφέα, ο οποίος τις διατηρεί υπό αυτή τη μορφή. Οι φωτογραφίες δημοσιεύονται στο greekarchitects.gr/