περιβάλλον και πολιτική

Χριστούγεννα και χριστουγεννιάτικο δέντρο

leave a comment »

(ΔΔΣ: προδημοσίευση από ένα βιβλίο που γράφω για «το Έλατο στις γιορτές του Δωδεκαημέρου και στα βουνά μας». Είναι μέρος  από τα κεφάλαια «Μια εισαγωγή για τα Χριστούγεννα» και «Ιστορική προσέγγιση για το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Ελλάδα»):

Μια εισαγωγή για τα Χριστούγεννα

Χριστούγεννα στην αρχαία εκκλησία δεν υπήρχαν. Μέχρι και τα μέσα του 4ου μΧ αι. η γιορτή ήταν συνενωμένη με τα Θεοφάνια, τα Φώτα. Μετά και ξεκινώντας από τον δυτικό χριστιανισμό (το δυτικό εδώ γεωγραφικά κυρίως και σε πρώτο επίπεδο) άρχισε να διαχωρίζεται ο εορτασμός των Χριστουγέννων από των Θεοφανίων. Δηλαδή το γεγονός της Βαπτίσεως του Χριστού από το γεγονός της Γεννήσεώς του. Τα Φώτα ήταν και εν μέρει σε μέρη του χριστιανικού κόσμου παραμένουν, αυτό που ο Παπαδιαμάντης λέει σε διήγημά του «Φώτα ολόφωτα», η μεγάλη, η κορυφαία εορτή.

Ο εορτασμός των Χριστουγέννων την 25η Δεκεμβρίου συνδέεται με τις προγενέστερες εορτές λαών ειδωλολατρικών (ή θεωρούμενων ως τέτοιων[1]). Με τα Σατουρνάλια, τα Βότα, οι Καλένδες[2] και όλα αυτά με της σειρά τους συνδέονται με τις χειμερινές τροπές του ηλίου. Ο ήλιος που μοιάζει να στέκεται στον χαμηλό χειμωνιάτικο ορίζοντα, αναποφάσιστος (;) και απ΄ την άλλη ο άνθρωπος που αγωνιώντας παρακολουθεί αυτή την αβέβαιη πορεία του (3 μήνες έχει ζήσει την μείωση της μέρας, του φωτός και συνακόλουθα της ζωοποιού δυνάμεως του πλανήτη). Και ξαφνικά γίνεται το θαύμα: ο Ήλιος παίρνει τον δρόμο προς τα πάνω, κινείται, αρχίζει η μέρα να μεγαλώνει, η βεβαιότητα της ζωής εδραιώνεται μέσα στα φυλλοκάρδια του φοβικού δίποδου που όμως «άνω θρώσκει». Αυτός και αν είναι λόγος για χαρές και πανηγύρια, για τραγούδια, φαγοπότια και αισιόδοξους συμβολισμούς.

Πάντως και στα Θεοφάνια υπήρχε προγενέστερη αρχαιοελληνική εορτή, σχετική με τον Δελφικό Απόλλωνα[3]

Και πολλές φορές κοντά στα Χριστούγεννα εορτάζεται καη η Ιουδαϊκή εορτή Hanukkah [4].


σημειώσεις:

[1] Νομίζω ότι είναι λάθος να θεωρούνται οι αρχαίοι Έλληνες, αλλά και οι Ρωμαίοι ειδωλολάτρες. Ήταν πολυθεϊστές, αλλά σε καμία περίπτωση δεν λάτρευαν τα είδωλα (ποια είδωλα αλήθεια) περισσότερο από ότι εν συγχύσει λατρεύει ένας σύγχρονος χριστιανός μια εικόνα, τα λείψανα αγίων κλπ.

[2] Τα έθιμα του χριστιανικού Δωδεκαημέρου κατάγονται κυρίως από τις ρωμαϊκές εορτές της ιδίας περιόδου, ήτοι των Σατουρναλίων (17-23 Δεκεμβρίου), το γενέθλιο του Ήλιου (25 Δεκεμβρίου), την 1η των Καλενδών του Ιανουαρίου και τα Βότα (3 Ιανουαρίου). Τα ρωμαϊκά έθιμα με την σειρά τους είχαν καταγωγική σχέση με αυτά του αρχαίου ελληνικού κόσμου και της Ανατολής (πχ Μεσοποταμίας).

[3] γενικά για το θέμα των Θεοφανίων βλ. «Τα Θεοφάνια» άρθρο του Βιτάλη Ζαϊκόφσκι, σε 7 Ημέρες Καθημερινής, 31/12/2000, με αφιέρωμα στον Ιανουάριο.

[4]  Η εορτή Hanukkah πραγματοποιείται στις 25 του εβραϊκού μήνα Kislev. Η σύμπτωση της με τα Χριστούγεννα είναι περίπου τυχαία. Και οι δύο αυτές εορτές εισήχθησαν με διαφορά περίπου 200 ετών μεταξύ τους στα χρόνια της ρωμαϊκής κυριαρχίας.

Για τα ζητήματα αυτής της χρονικής ταύτισης μία εξήγηση είναι ότι: “Hanukkah overlaps with Christmas only some of the time has to do with the difference between the Jewish calendar, which is lunar, and the Gregorian calendar used by most people in the West. Neither calendar matches up exactly with the amount of time it takes the Earth to move around the Sun, but the Gregorian calendar is close enough that the difference can be fixed with an occasional leap day. The 12-month lunar calendar, on the other hand, is about 11 days shorter, so a day is not enough to prevent the calendar from becoming unmoored from the seasons. Instead, the lunar year requires a leap month. Calendar buffs may call this process “intercalation” and the extra 13th month an “intercalary” month.

There’s even a rabbinic tale that can be used to explain why festivals like Hanukkah and Christmas occur at this time of year. In it, Adam notices the days becoming shorter and shorter and gets worried that light will disappear all together. “But then, on the 25th of the Hebrew month that Hanukkah comes out of, he realizes it’s just because of the winter solstice,” says Elisheva Carlebach, a professor of History at Columbia University. “He was so grateful when he saw that the days would grow longer again that, on that turning point, he celebrated. I think [the story] is a way of explaining why both Jews and Christians have a festival of lights in the darkest season. It’s a kind of oblique acknowledgement that there is some common impulse for people to face with darkness with light.”

(πηγή: http://time.com/4602459/winter-solstice-2016-date-christmas-hanukkah/)



Ιστορική προσέγγιση για το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Ελλάδα

Είναι το χριστουγεννιάτικο δέντρο ελληνικό έθιμο[1]; Η γενική και κρατούσα άποψη είναι πως όχι. Ήρθε στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα με τους Βαυαρούς, την εποχή του Όθωνα[2]. Μήπως όμως στην πραγματικότητα οι Βαυαροί έφεραν από τη βορινή τους πατρίδα ένα έθιμο, που στην πραγματικότητα ήταν καθαρά βυζαντινό[3];

εικ…. Το Ναύπλιο σε υδατογραφία του πρώτου μισού του 19ου αιώνα, τότε περίπου που πρωτοστολίσθηκε χριστουγεννιάτικο δέντρο σε αυτό[4].

Φαίνεται ότι επί Όθωνα και Βαυαροκρατίας αρχικά πρωτοστήθηκε χριστουγεννιάτικο έλατο στο Ναύπλιο, το 1833 και μετά την μεταφορά της πρωτεύουσας στην Αθήνα μαζί ήρθε στην νέα πρωτεύουσα και το έθιμο αυτό.

Το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο που στήθηκε επί Όθωνα στην Αθήνα, «ένα τεράστιο έλατο, είχε τοποθετηθεί κοντά στο σημερινό Πεδίο του Άρεως. Ήταν φορτωμένο με όμορφα και πολύχρωμα παιχνίδια και λαμποκοπούσε ολόκληρο. Το δέντρο είχε για φύλακες δύο Βαυαρούς φρουρούς για να μην κλέψει κανείς κάποιο από τα ωραία στολίδια του. Έμεινε δε σε εκείνη τη θέση όλο το Δωδεκαήμερο. Την ημέρα που έπρεπε να το πάρουν από τη θέση του οι Αθηναίοι αντέδρασαν. Ήθελαν να το κρατήσουν λίγο ακόμη. Ο δήμος τους έκανε το χατίρι. Συνεννοήθηκε με τους Βαυαρούς και αυτοί το άφησαν στην ίδια θέση ως το τέλος Ιανουαρίου»[5].

Το καφενείο της «Ωραίας Ελλάδος», στην Αγία Ειρήνη (κοντά στη διασταύρωση των οδών Αιόλου και Ερμού, όπου πλέον είχε διαμορφωθεί το εμπορικό κέντρο της πόλης) ήταν το πρώτο κατάστημα που στόλισε χριστουγεννιάτικο δέντρο. Αυτό «ήταν το πρώτο δημόσιο κέντρο που στόλισε για πρώτη φορά το 1848 χριστουγεννιάτικο έλατο με πολύχρωμα κεράκια, επιχρυσωμένους καρπούς, παιχνίδια από αληθινή πορσελάνη και ένα σωρό άλλα μπιχλιμπίδια. Για την εποχή στοίχιζαν πανάκριβα, επειδή τα έφερναν όλα από το εξωτερικό. Αυτή η χριστουγεννιάτικη ‘ατραξιόν’, που κατέπληξε και συνάρπασε κυριολεκτικά τους Αθηναίους, μικρούς και μεγάλους, ήταν έμπνευση ενός Βαυαρού αξιωματικού, του Ρούντολφ Έρχαρτ[6], που ήταν πραγματικά φιλέλληνας».

Τα επόμενα Χριστούγεννα, του 1849, έκαναν την εμφάνισή τους και άλλα στολισμένα έλατα, σε διάφορα αρχοντικά της Αθήνας[7].

Στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αι. το χριστουγεννιάτικο έλατο/δέντρο ήταν γνωστό στην αστική τάξη της χώρας μας. Έτσι μπορούμε να το δούμε σε πίνακες ζωγραφικής. Δεν είναι συχνή η εικονογραφία του και αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ναι μεν διαδιδόταν ήταν όμως κάτι που αφορούσε τις ευπορότερες τάξεις και πιθανά περισσότερο καλλιεργημένες αλλά και εξευρωπαϊσμένες. Στους δύο εικονιζόμενους πίνακες (εικ … και εικ. …) φαίνεται το περιβάλλον όπου έχουν στηθεί τα χριστουγεννιάτικα έλατα και το προηγούμενο συμπέρασμα επιβεβαιώνεται άμεσα και εύκολα.

Αλλά και το πρώτο ψεύτικο «δέντρο» κρατάει και τούτο από παλιά. Τα Χριστούγεννα του 1905, από την παραμονή άρχισε να χιονίζει. Η Αθήνα έγινε κατάλευκη. Όλο το απόγευμα, ωστόσο, μερικοί εργάτες κάτι μαστόρευαν στην Πλατεία του Συντάγματος. Οι διαβάτες δεν έδιναν σημασία. Αλλά η πλατεία φώτισε με μιας. Τι είχε συμβεί; Ένα τεράστιο ψεύτικο έλατο που μας το έστειλαν από τη Γερμανία είχε στηθεί στο κέντρο της. Πολύχρωμα λαμπιόνια και φαναράκια ήταν αναμμένα σε κάθε του κλαδί μαζί με διάφορα παιχνίδια. Το τι έγινε τότε δεν περιγράφεται. Όλη η Αθήνα και ο Πειραιάς συγκεντρώθηκαν στο Σύνταγμα για να χαρούν το πανέμορφο εκείνο χριστουγεννιάτικο δέντρο, που ο κόσμος πίστευε πως ήταν αληθινό[8].


σημειώσεις:

[1] βλ. Τρία κείμενα-συζητήσεις για το χριστουγεννιάτικο δέντρο στο Δημ. Σ. Λουκάτος, Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών.

[2] Το πρώτο έλατο το στόλισαν οι Βαυαροί στα ανάκτορα του Όθωνα, στο Ναύπλιο, το 1833, βλ. άρθρο “Δεν είναι απαραίτητο το έλατο για χριστουγεννιάτικο δέντρο” αρχικά δημοσιευμένο στο περιοδικό Ταχυδρόμος, αρ. 141, 21-12-1956. Περιλαμβάνεται στο Δημ. Σ. Λουκάτος, Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών.

[3] http://www.orp.gr/?p=270

[4] πηγή φωτογραφίας: ΑΡΓΟΛΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, www.argolikivivliothiki.gr

[5] Από τα Λαογραφικά του δημοσιογράφου Γιάννη Ιωαννίδη.

Επιμέλεια κειμένου, Φίλιππου Φίλιππα. Από το περιοδικό «ιστορία εικονογραφημένη», τεύχος 462, Δεκέμβριος 2006, Η/Υ επιμέλεια, Κωνσταντίνας Κυριακούλη, http://www.orp.gr/?p=270

[6] Ο Έρχαρτ, όπως γράφει στα απομνημονεύματά του, ήθελε να γενικεύσει αυτό έθιμο, πιστεύοντας πως ήταν προϊόν της πατρίδας του.

[7] οπ Λαογραφικά Γιάννη Ιωαννίδη

[8] οπ Λαογραφικά Γιάννη Ιωαννίδη

 

Advertisements

Written by dds2

Δεκέμβριος 30, 2017 στις 10:42 μμ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: