περιβάλλον και πολιτική

η Ελάτη, το Χριστουγεννιάτικο δέντρο

leave a comment »

Η Ελάτη
Ήταν κάποτε μια πολλή όμορφη και ψηλή κοπέλα με αυτό το όνομα. Είχε δύο αδέρφια, τον Ώτο και τον Εφιάλτη. Αυτοί κάποτε τα έβαλαν με τους Θεούς. Αυτούς που είχαν τους θρόνους και την κατοικία τους στον Όλυμπο. Οι Θεοί αυτά δεν τα ανεχόντουσαν. Και τους τιμώρησαν με θάνατο. Η αδελφή τους, η Ελάτη, σαν τους είδε πεθαμένους θρήνησε και σπάραξε τόσο που Θεοί και άνθρωποι την λυπήθηκαν. Και οι Θεοί, ποιος ξέρει γιατί, την μεταμόρφωσαν λέει σε ψηλόκορμο και καμαρωτό δέντρο, αυτό που ξέρουμε με αυτό το όνομα {1}. Το στολίδι των βουνών μας και το στολίδι -στους σύγχρονους καιρούς- και της μεγάλης μας γιορτής, των Χριστουγέννων.
Χριστουγεννιάτικο δέντρο
Είναι το χριστουγεννιάτικο δέντρο ελληνικό έθιμο {2}; Η γενική και κρατούσα άποψη είναι πως όχι. Ήρθε στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα με τους Βαυαρούς, την εποχή του Όθωνα {3}. Την ίδια εποχή είχε πάει και στην Αγγλία, και καθιερώθηκε χάρις στον πρίγκιπα Αλβέρτο, σύζυγο της βασίλισσας Βικτωρίας. Και σιγά -σιγά έγινε το διεθνές έθιμο-συνήθεια των Χριστουγέννων που όλοι ξέρουμε και το συναντάει κανείς ακόμη και σε μη χριστιανικές χώρες, πχ στην Ιαπωνία.
Γενικά το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην καθιερωμένη πλέον του μορφή, προέρχεται από την δυτική Γερμανία , αρχικά από κάποιο μεσαιωνικό λαϊκό δράμα, όπου το έλατο διακοσμημένο με μήλα, ως δέντρο του Παραδείσου, συμβόλιζε τον κήπο της Εδέμ. Σιγά-σιγά διαδόθηκε στους λουθηρανούς Γερμανούς και μετά τον 19ο αι. σε ολόκληρη την Γερμανία.
Υπάρχει όμως και μία άποψη-θέση ότι το χριστουγεννιάτικο δέντρο, συνεπώς και το χριστουγεννιάτικο έλατο, είναι ελληνικό παλιό έθιμο {4}. Σύμφωνα με την εισαγωγή με τίτλο “ας μιλήσουμε για τα Χριστούγεννα” του βιβλίου του Χάρη Ανδρέου (Χάρη Ανδρέου, Χριστούγεννα {5}) το χριστουγεννιάτικο δέντρο προέρχεται από το Βυζάντιο, αφού οι βυζαντινοί έβαζαν μέσα στο σπίτι τους χριστουγεννιάτικο δέντρο, για την ακρίβεια δεντρολιβανιά και στην βάση του πολλές φορές έβαζαν και ομοίωμα φάτνης. Από εκεί προέρχεται και εξηγείται και η φράση των καλάντων “ψιλή μου δεντρολιβανιά”.
Δέντρο, κλαδιά, καρποί. Όλα έχουν να κάνουν με τα δώρα της μητέρας γης, την αναβλαστική δύναμη των φυτών, την επιθυμία της έλευσης της άνοιξης και της αναγέννησης της φύσης. Έτσι μέσα στην καρδιά του χειμώνα τα αειθαλή φυτά κερδίζουν τον άνθρωπο με την θαλερότητά τους, την ακμή τους, το ζωηρό πράσινο χρώμα τους.
Σε κάθε περίπτωση αυτό που ονομάζουμε χριστουγεννιάτικο δέντρο είναι ένα έθιμο καθολικό και ισχυροποιημένο κατά τον τελευταίο ενάμιση αιώνα και η προέλευση και αρχική σχέση του είχε να κάνει κύρια με την Πρωτοχρονιά και όχι τα Χριστούγεννα. Συνδέεται με την αναγεννητική και συμβολική αξία των φυτών, ιδίως των αειθαλών, όταν μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο η μέρα αρχίζει πάλι να μεγαλώνει, η άνοιξη υπενθυμίζει την ακόμη μακρινή μα σίγουρη έλευσή της και η αναγέννηση της φύσης είναι η σπουδαιότερη υπόσχεση και καρτερία για τον χοϊκό άνθρωπο. Πράγματα και αντιλήψεις εντελώς σημαντικές για παλιότερους πολιτισμούς, αγροτικούς, ποιμενικούς και γενικότερα λιγότερο αστικοποιημένους {6}.
Ενδεικτικά και σε σχέση με το Βυζάντιο και την πίστη των Βυζαντινών στην αναβλαστική δύναμη των αειθαλών φυτών υπάρχει κείμενο του 4ου αι. μΧ που αναφέρει ότι το πρωί της πρωτοχρονιάς διακοσμούσαν τις εισόδους των σπιτιών τους με κλαδιά δάφνης και στεφάνια {7}.
Επίσης της ίδιας συμβολικής αξίας, δηλαδή της ζωτικής αναζωογόνου δύναμης των φυτών είναι η χρήση της αγριοκρεμμύδας (ενός φυτού με βολβό και γνωστού με πολλά ονόματα {8} και ευρύτατα διαδεδομένου) που εκτός χώματος και συνήθως τυλιγμένου σε αλουμινόχαρτο το βρίσκουμε την Πρωτοχρονιά σε πολλά σπίτια, είτε με φροντίδα προσωπική μετά από μια βόλτα, είτε πλέον και πωλούμενου από υπαίθριους πωλητές.
Γενικά στην παραδοσιακή ελληνική κοινωνία και πριν την καθιέρωση του χριστουγεννιάτικου έλατου συνηθιζόταν η διακόσμηση των σπιτιών με μυρτιές, κλαδιά ελιάς και άλλες πρασινάδες. Σε πολλές περιπτώσεις τα πράσινα φυτά (κλαδιά, μικρά φυτά κλπ) για να επιτελέσουν την συμβολική τους λειτουργία είναι αναγκαίο να είναι αειθαλή, ή δασικά ή από άγρια βλάστηση, πχ ελιά, δάφνη, έλατο, πουρνάρι κλπ. Διακόσμηση με κλαδιά ελιάς (καμιά φορά βαμμένα με χρυσόχρωμα) μπορεί να βρει κανείς και σήμερα σε σπίτια. Επίσης συνηθισμένη εικόνα είναι οι μικροπωλητές που πωλούν κλαδιά από γκυ (ιξός, στην πραγματικότητα όμορφο μα παρασιτικό φυτό του έλατου ή της καστανιάς) ή κουμαριά, όπου στα τελευταία στερεώνουν πολλές φορές βαμμένα κόκκινα μήλα.
Σε πολλά έθιμα και συνήθειες του λαϊκού-παραδοσιακού ελληνικού πολιτισμού η αναζωογονητική δύναμη των φυτών συνδυαζόταν με ταυτόχρονα έθιμα και συνήθειες για το νερό, πχ φέρνουν το “αμίλητο” ή και “βουβό” νερό στο σπίτι μαζί με τα φυτά. Νερό και φυτά, νερό και δέντρα λοιπόν συνδυασμένα στα έθιμα της αρχής της χρονιάς αποτελούσαν κεντρικό πυρήνα του προβιομηχανικού και προνεωτερικού πολιτισμού. Με άλλα λόγια, ο πολιτισμός αυτός είχε την σοφία να διακρίνει τα σπουδαία του κόσμου, να αναγνωρίζει, εκτιμά και σέβεται τις πηγές της ζωής {9}.
Σε όλα τα προηγούμενα να προστεθεί ότι το δένδρο είναι ο πρώτος ναός που γνώρισε η ανθρωπότητα {10}. Σε αρχαίους αλλά και σημερινούς λαούς που ζουν πιο κοντά στη φύση, τα δέντρα πολλές φορές είναι ιερά, αφιερωμένα σε θεότητες ή κατοικίες υπερφυσικών πλασμάτων. Το δάσος είναι η πρώτη κατοικία και πηγή ζωής για τον άνθρωπο. Ο δεσμός λοιπόν ανάμεσα στο δέντρο και τον άνθρωπο, η σχέση ανάμεσα στο φυτικό και τον ανθρώπινο κόσμο πάει πίσω στο χρόνο, στις απαρχές της ζωής και του πολιτισμού. Η σχέση αυτή έχει περάσει σε όλες τις μορφές τέχνης και παράδοσης της ανθρωπότητας (για μας έτσι αντί πολλών να θυμίσουμε τους εκκλησιαστικούς ύμνους και τα κλέφτικα τραγούδια).
Συνεπώς, μετά από όλα αυτά μοιάζει να είναι όχι απλώς εύλογη αλλά ίσως ακόμη περισσότερο αναγκαία αυτή η καθιέρωση και εξάπλωση του χριστουγεννιάτικου δένδρου. Είναι μία σύνδεση με τις δικές μας τις ρίζες, ρίζες πολιτιστικές και ανθρώπινες. Είναι μία σύνδεση με τη γήινη και ζωοποιό δύναμη του δένδρου, είναι μία σύνδεση με το αρχαιοελληνικό και βυζαντινό παρελθόν μας. Είναι η συνέχεια στην σημερινή εποχή του ευετηριακού πράσινου. Και τέλος είναι μια αντίδραση και μια σύντομη ξεκούραση σε ένα τεχνητό περιβάλλον που γίνεται όλο και πιο σκληρό, όλο και πιο αφύσικο, εν τέλει όλο και πιο απάνθρωπο.
Υποσημειώσεις:
1Ο ωραίος μύθος υπάρχει στην χαριτωμένη “Νέα Εγκυκλοπαίδεια του Παιδιού” της Αντιγόνης Μεταξά, απαραίτητο κάποτε συμπλήρωμα των παιδικών βιβλιοθηκών, εγκυκλοπαίδεια που είχε βραβευθεί από την Ακαδημία Αθηνών .
2βλ. Τρία κείμενα-συζητήσεις για το χριστουγεννιάτικο δέντρο στο Δημ. Σ. Λουκάτος, Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών.
3Το πρώτο έλατο το στόλισαν οι Βαυαροί στα ανάκτορα του Όθωνα, στο Ναύπλιο, το 1833, βλ. άρθρο “Δεν είναι απαραίτητο το έλατο για χριστουγεννιάτικο δέντρο” αρχικά δημοσιευμένο στο περιοδικό Ταχυδρόμος, αρ. 141, 21-12-1956. Περιλαμβάνεται στο Δημ. Σ. Λουκάτος, Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών.
4 Στην αρχαιότητα υπήρχε η “ειρεσιώνη”. Επρόκειτο για εορτή στις αρχές Σεπτεμβρίου (και πάλι περίοδος που θεωρείται ότι αρχίζει καινούργια χρονιά) που τα παιδιά κυκλοφορούσαν με κλαδί ελιάς (ή δάφνης) από το οποίο κρεμούσαν πολύχρωμες χοντρές κλωστές μαλλιού ( η λέξη “ειρεσιώνη” προέρχεται από το είρος που σήμαινε έριον, δηλαδή μαλλί). Μάλιστα λέγεται ότι κατά, την διάρκεια αυτής της εορτής τα παιδιά κρατούσαν στα χέρια τους κι ένα μικρό καραβάκι, σύμβολο του θεού Διονύσου, λόγω του επερχομένου τρύγου. Ο συγγραφέας του κειμένου καταλήγει έτσι στο συμπέρασμα ότι το καραβάκι δεν είναι παραδοσιακό χριστιανικό έθιμο. Γενικά η υποστηριζόμενη στην αναφερθείσα εισαγωγή (στο βιβλίο Χάρης Ανδρέου, Χριστούγεννα, κλπ οπ) ότι το δέντρο είναι τελικά ελληνικό και χριστιανικό και το καραβάκι διονυσιακό είναι λίαν ενδιαφέρουσα και άξια περαιτέρω διερευνήσεως. Ξεκάθαρα αρνητική για την σχέση ειρεσιώνης και χριστουγεννιάτικου δέντρου η Αικ. Τσοτάκου-Καρβέλη στο κείμενό της “Η Γέννησις του Χριστού” (δημοσιευμένο οπ). Αρνητικός για το καραβάκι (όχι απόλυτα, αλλά σε μεγάλο βαθμό) και ο Λουκάτος, στο Χριστουγεννιάτικα και των γιορτών κλπ.
5Μπορεί να βρεθεί σε έκδοση της εφημερίδας “δημοκρατία”, 2013. Η αρχική έκδοση μάλλον δυσεύρετη. Βλ. και σε πηγές-βιβλιογραφία στον αριθμό 1.
6Τα έθιμα του χριστιανικού Δωδεκαημέρου κατάγονται κυρίως από τις ρωμαϊκές εορτές της ιδίας περιόδου, ήτοι των Σατουρναλίων (17-23 Δεκεμβρίου), το γενέθλιο του Ήλιου (25 Δεκεμβρίου), την 1η των Καλενδών του Ιανουαρίου και τα Βότα (3 Ιανουαρίου). Τα ρωμαϊκά έθιμα με την σειρά τους είχαν καταγωγική σχέση με αυτά του αρχαίου ελληνικού κόσμου και της Ανατολής (πχ Μεσοποταμίας).
7Λιβανίου σοφιστή “ όρθρου υποφαινομένου και αλεκτρύονος άδοντος οι μεν κοσμούσι δάφνης τε κλάδοις και ετέροις είδεσι στεφάνων τα εαυτών έκαστος πρόθυρα”, βλ. σε λήμμα Δωδεκαήμερο σε Εγκ/δεια Πάπυρος-Larousse-Britannica, 2007.
8πχ στην Λευκάδα λέγεται “κουτσούνα”, βλ. Χριστουγεννιάτικα ήθη & έθιμα της Λευκάδας στο http://meganisinews.eu/…A/
9Περιττό να γίνει σύγκριση με τον σημερινό πολιτισμό μας. Είναι τουλάχιστον απογοητευτική η αδιακρισία του, η ασέβεια, η ανοησία και οι λανθασμένες επιλογές. Παρά την αύξηση της γνώσης και της επιστημονοσύνης.
10βλ. εγκυκλ. Ελευθερουδάκη, τ. 4, σελ. 375 “ως πρώτοι ναοί χρησιμοποιήθηκαν από τους ανθρώπους δένδρα. Κάθε Θεός είχε το δικό του ιερό δένδρο”.

Advertisements

Written by dds2

Ιανουαρίου 16, 2015 στις 1:46 πμ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: