περιβάλλον και πολιτική

παγκόσμιος υπερπληθυσμός και μεγα-πόλεις

leave a comment »

«K», 10/5/2008

Η εκτρωματική ανάπτυξη των μεγα-πόλεων

Η κλασική ταινία του Φριτς Λανγκ «Μητρόπολις» (1926) εκτυλίσσεται σε μια μεγαλούπολη σε στυλ Νέας Υόρκης με γοτθικούς ουρανοξύστες, το 2026. Οι εργάτες, εξοστρακισμένοι σε μια ζοφερή, υπόγεια πόλη κάτω από την πόλη, επαναστατούν απέναντι στην τυραννία των ιδιοκτητών και των μάνατζερ, που ζουν στον επάνω κόσμο. Το έργο έγινε πηγή έμπνευσης για αναρίθμητες ταινίες επιστημονικής φαντασίας (όπως το Blade Runner του Ρίντλεϊ Σκοτ, το 1982) γύρω από βίαιες κοινωνικές εξεγέρσεις σε φουτουριστικές μεγαλουπόλεις.

Δεν ήταν πάντα έτσι. Ιστορικά, οι πόλεις εθεωρούντο φυτώρια καινοτόμων ιδεών, νησίδες πολιτισμού στον ωκεανό της αγροτικής καθυστέρησης. Η γραφή, το ψήσιμο του ψωμιού, ο τροχός, τα πρώτα μεγάλα άλματα του πολιτισμού προέρχονται από τις πρώτες πόλεις, που ξεφύτρωσαν στις όχθες του Τίγρη και του Ευφράτη, στο σημερινό Ιράκ. Η Αθήνα, το πρότυπο της ελληνικής πόλης-κράτους, γέννησε τη φιλοσοφία και τη δημοκρατία.

Η Ρώμη, η πρώτη πραγματική μεγαλούπολη, με πληθυσμό που πρέπει να ξεπέρασε το εκατομμύριο, γέννησε το δίκαιο, τις περίτεχνες αστικές υποδομές και την οργανωμένη Αυτοκρατορία. Η μετατόπιση του κέντρου βάρους από την πόλη στο χωριό, κατά τη διάρκεια της μεσαιωνικής φεουδαρχίας, συνοδεύτηκε από βαθύτατη πολιτιστική οπισθοδρόμηση.

Οξύτατα προβλήματα

Στην αρχή των νεώτερων χρόνων, η πρώτη πόλη που ξεπέρασε το ένα εκατομμύριο ήταν το Πεκίνο. Σύντομα, όμως, η πρωτοπορία πέρασε στο Λονδίνο, μητρόπολη της Βιομηχανικής Επανάστασης. Το 1800, μόλις το 3% του παγκόσμιου πληθυσμού ζούσε σε αστικά κέντρα. Αλλά η επέκταση της μεγάλης, μηχανοποιημένης βιομηχανίας προκάλεσε ακατάσχετο κύμα αστικοποίησης στο βόρειο ημισφαίριο τους δύο επόμενους αιώνες.

Η απότομη εσωτερική μετανάστευση συνοδευόταν από οξύτατα προβλήματα -ανεργία, φτώχεια, στεγαστικό, εγκληματικότητα- πηγή έμπνευσης για την κοινωνική λογοτεχνία και το καινούργιο είδος του αστυνομικού μυθιστορήματος, αυτού του «αστικού γουέστερν» της βιομηχανικής κοινωνίας. Ολα αυτά, όμως, εθεωρούντο ωδίνες τοκετού, που έμελλε να υποχωρήσουν στην πορεία του μεγάλου εκσυγχρονισμού. Φέτος, η αστικοποίηση πέρασε ένα συμβολικό ορόσημο, καθώς για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας ο παγκόσμιος αστικός πληθυσμός ξεπέρασε τον αγροτικό. Πολύ σύντομα αυτό θα ισχύει και για το σύνολο, πρακτικά, του μέχρι χθες αγροτικού Τρίτου Κόσμου. Ωστόσο, η αστικοποίηση έχει προσλάβει στις μέρες μας μια διαφορετική, εκτρωματική μορφή. Σε πολλές χώρες, η καταστροφή του αγροτικού τομέα λόγω της φιλελευθεροποίησης του παγκόσμιου εμπορίου δεν αντισταθμίζεται από την ανάπτυξη της βιομηχανίας, όπως έγινε κατά το παρελθόν στο βόρειο ημισφαίριο. Το αποτέλεσμα είναι να κατακλύζονται οι μεγαλουπόλεις από μάζες απελπισμένων ανθρώπων, κυρίως νεαρής ηλικίας, που παραδέρνουν στην ανεργία ή στην άτυπη, ανασφάλιστη εργασία.

Είναι αυτός ο κόσμος που συνωστίζεται σε άθλιες παραγκουπόλεις, οι οποίες ξεφυτρώνουν αυθαίρετα σε πλαγιές λόφων και χαράδρες, από το Ναϊρόμπι μέχρι το Σάο Πάολο. Πολυμελείς οικογένειες που στοιβάζονται σε λίγα τετραγωνικά, κάτω από στέγες με άχυρο, τσίγκο ή ελενίτ, κατά κανόνα χωρίς τουαλέτα, πόσιμο νερό και ηλεκτρικό, στο έλεος της τοπικής μαφίας και των κυκλωμάτων διακίνησης ναρκωτικών. Σ’ αυτό το κοινωνικό θερμοκήπιο ευδοκιμούν κάθε είδους «άνθη»- ισλαμικά και χριστιανικά, φυλετικά και εθνικιστικά δίκτυα που προσφέρουν κοινωνικές υπηρεσίες με αντάλλαγμα τη στρατολόγηση εκείνων που αναζητούν χείρα βοηθείας.

Συμμετρικό είδωλο στον «πλανήτη των παραγκουπόλεων», που με τόσο γλαφυρό τρόπο περιγράφει στο ομώνυμο βιβλίο ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια Μάικ Ντέιβις, είναι οι «οχυρωμένες κοινότητες» των πλουσίων, αυτή η τρέλα που διαδίδεται ταχύτατα από τη Νότια Αφρική και τη Βραζιλία στις ΗΠΑ και τη Βρετανία. Το εκρηκτικό δίπολο «γκέτο των φτωχών – γκέτο των πλουσίων» παραπέμπει στην παράδοση του Μεσαίωνα, με τα οχυρωμένα bourgs, τις πόλεις των αστών, και τις τυφλές, καταστροφικές εξεγέρσεις των χωρικών. Ο Φριτς Λανγκ αποκτά μια δυσάρεστη επικαιρότητα, αλλά γι’ αυτό δεν φταίει, βέβαια, ο «υπερπληθυσμός»…

Ο νέος ανταρτοπόλεμος

Ο Χέιντεν δεν εκπροσωπεί μεμονωμένη περίπτωση. Τον Οκτώβριο του 2006, η αμερικανική κεντρική διοίκηση CENTCOM διέθεσε 25 εκατομμύρια δολάρια για την εκπόνηση μελέτης με τίτλο «Αστική Αποφασιστικότητα 2015». Το σενάριο προέβλεπε μεγάλα στρατιωτικά γυμνάσια, στο πρότυπο του παρατεταμένου ανταρτοπόλεμου με την πολιτοφυλακή του Μοκτάντα αλ Σαντρ στα σοκάκια της Βαγδάτης. Το επίσημο περιοδικό του Πενταγώνου διευκρίνιζε ότι κάτι παρόμοιο θα μπορούσε να εξελιχθεί σε οποιαδήποτε μεγαλούπολη, όπου ο αμερικανικός στρατός μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με χαοτικές εξεγέρσεις και εξτρεμιστικές πολιτοφυλακές.

Εξάλλου, σε έκθεση για το μελλοντικό πεδίο μάχης, η υπηρεσία προηγμένων αμυντικών μελετών του Πενταγώνου (DARPA) προϊδέαζε για την παρουσία κατοχικών, δυτικών στρατευμάτων σε τριτοκοσμικές μεγαλουπόλεις κατά τις προσεχείς δεκαετίες ως εξής:

«Δυνάμεις αυτοχθόνων θα χρησιμοποιούν οχήματα, από τα οποία θα εκτοξεύουν όλμους, αλλάζοντας διαρκώς θέση βολής. Την ίδια ώρα, τάγμα πεζικού, μέρος της αμερικανικής δύναμης ταχείας επέμβασης, θα αναλαμβάνει τη διασφάλιση πολλαπλών στόχων και την κατάληψη του πυρήνα διοίκησης τρομοκρατικής οργάνωσης σε αστική περιοχή έκτασης 100 οικοδομικών τετραγώνων».

Στο παρελθόν, οι Αμερικανοί αντιμετώπιζαν αντάρτικα κινήματα που αναπτύσσονταν στα πρότυπα του Μάο, του Χο Τσι Μινχ ή του Τσε Γκεβάρα, σε βουνά, χαράδρες και ζούγκλες. Σήμερα, οι δεξαμενές σκέψης του Πενταγώνου, όπως το Πολεμικό Κολέγιο του Στρατού και το Εργαστήριο Πολεμικής Ερευνας των Πεζοναυτών, θεωρούν αυτά τα πρότυπα παρωχημένα και στρέφονται στον άγνωστο εχθρό, που επωάζεται στις ζούγκλες των μεγαλουπόλεων.

Info

-Joby Warrick, CIA Chief Sees Unrest Rising With Population, The Washington Post, 1/5/2008.

-State of World Population 2007 (www.unfpa.org).

EΠΙΣΗΣ:

Το Προσωπο: Τομας Ρομπερτ Μαλθους

Δημογραφικές βόμβες φοβίζουν την Αμερική

ΓPAΦHMA

Advertisements

Written by dds2

Μαΐου 19, 2008 στις 12:22 πμ

Αναρτήθηκε στις Uncategorized

Tagged with

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: